Anoniem: Een vrouw in Berlijn

De boekgrrl die dit boek heeft aanbevolen las in Trouw een interessant artikel over dit verhaal. Ze kocht het boek zodra het opnieuw was uitgegeven en raakte zeer onder de indruk van dit schokkende relaas.

Waar gaat het over: 
In april 1945 begint een Berlijnse vrouw, die op het moment van schrijven ongeveer dertig jaar oud is, haar dagboekaantekeningen. Berlijn is op dat moment platgebombardeerd en men verwacht dat de Russen elk moment in het oostelijk deel van Berlijn kunnen binnenvallen. De schrijfster, duidelijk een intelligente hoogopgeleide vrouw, beschrijft openhartig wat miljoenen vrouwen hebben moeten meemaken; eerst het overleven in puinhopen, de honger, de angst, de weerzin en vervolgens de vernederingen, systematische verkrachtingen en de wraak van de overwinnaar.

Opvallend is dat in het dagboek elk spoor van zelfmedelijden of beklag ontbreekt. De scherpzinnigheid waarmee de dagboekschrijfster haar ervaringen heeft genoteerd, haar overlevingsdrang en haar ironie, zijn verbluffend. `Een roerend en literair belangwekkend document over het einde van de oorlog - het werd tijd voor deze ontdekking,' schreef het Duitse tijdschrift Der Spiegel met recht. Na de oorlog las een goede vriend van de schrijfster, Kurt W. Marek, haar aantekeningen en zag meteen de documentaire waarde ervan. In Duitsland was in die tijd echter niemand bereid het dagboek uit te geven.

In 1954 verscheen het boek voor het eerst in het Engels, in New York. Er volgden vertalingen in negen talen, in 1957 ook in het Nederlands. Pas in 1959 verscheen het boek in de oorspronkelijke taal, het Duits, bij een kleine Zwitserse uitgeverij. Het dagboek wordt in de Duitse pers als 'wellustig en beledigend' afgedaan. Om die reden gaf de schrijfster pas toestemming voor een heruitgave als ze overleden zou zijn. Ze stierf in 2002. Het was haar uitdrukkelijke wens anoniem te blijven.

Bron: Roularta Books 

Wat vonden de andere grrls ervan:


"Tot nu toe vind ik het een echt ego-document, mooie zinnen kom je er niet in tegen. Maar misschien moet je dit boek ook anders waarderen: als het verslag van de belegering/bevrijding van Berlijn in 1945 door in haar geval de Russen en alle ontberingen die daarbij horen. Tot nog toe lees ik het meer als een letterlijk verslag van hetgeen zich in Berlijn heeft afgespeeld, over hoe je de ontberingen van de oorlog in Berlijn (honger, bombardementen, verkrachtingen) probeert te overleven. Wij weten over het algemeen niet zoveel in detail van hetgeen de Duitse bevolking is overkomen tijdens WOII. Dus dat vult ons geschiedkundig inzicht weer aan."

"De hoofdpersoon schrijft heel koel over wat zij meegemaakt heeft (en met haar vele Berlijnse vrouwen). Alsof het haar niets doet vertelt ze in korte zinnen over wat hen overkomt. Het duurt een paar maanden en verwoest vele levens. Ergens staat een zinnetje over de vele zelfmoorden. Als aan het eind van de zomer haar vriend terugkeert uit de oorlog wil hij niets weten van wat haar en de andere vrouwen overkomen is. Hij gooit haar schrift opzij "kan het niet lezen" en wil niet luisteren..

Het is bevreemdend, de afstandelijkheid van de schrijfster. Ik had er moeite mee. Ik weet dat ik niet inleef in een persoon, ik zoek een sfeer. Maar de sfeer die uit dit boek spreekt is een kille sfeer. De feiten vertellen over gruwelijke dingen, het nodigt niet uit tot meevoelen, tot mee-lijden. Ligt het aan de stijl, ligt het aan het feit dat ikzelf deze gruwelijke dingen nooit meegemaakt heb?

In een nawoord (herziene uitgave) las ik dat "de kille objectiviteit geen literaire stilering is, maar een kilheid die zich onvermijdelijk uitbreidt omdat al haar gevoelens bevroren waren - bevroren van ontzetting". Dat is het dus en ik was beter in staat het te begrijpen. Nu blijft de vraag of je deze noot van de uitgever die beter te voren kan lezen, in plaats van in een nawoord."

"Het afstandelijke maakt dat boekje nu juist zo intrigerend. Je voelt als het ware het trauma ontstaan. De emotie bij de eerste verkrachting en dan de verharding om te overleven, ook geestelijk. Inderdaad wordt aan het einde pijnlijk duidelijk dat het normale leven niet eenvoudig meer op te pakken is als je zo veel gruwelijks hebt moeten meemaken. Ik vond het een buitengewoon aangrijpend boek."

"Heb dit dagboek met ontzag gelezen. Een ongegeneerd en cynisch verslag van wat Berlijnse vrouwen overkwam bij de val van 'das Reich'. De ik-figuur betoont zich 'a cool customer'; ze gedraagt zich koelbloedig en rationeel, behoudt haar gevoel voor eigenwaarde, weigert slachtoffer te worden en treedt handelend op. De overige vrouwen zijn trouwens ook niet flauw: wrange grappen en tanden op elkaar. Het zijn sterke vrouwen die worden geschetst. En natuurlijk las ik dit verhaal met in mijn kop de wetenschap dat dit is wat gebeurde en gebeurt. Alsmaar en overal. Het zet die gruwelen in een treurig perspectief.

Een grrl miste 'mooie zinnen'. Een ander de mogelijkheid tot identificatie met de ik-figuur. Ik had in die zin nergens moeite mee. Het verhaal vond ik zo goed geschreven, dat ik op een gegeven moment zelfs zat te wachten op een spanningsboog. Maar ja - dit is geen fictie, met een schrijver die een mooi plot bouwt!

Een paar vragen blijven na lezing bij mij hangen. In haar verslag neemt de schrijfster geen afstand van het Nazi-beleid t.a.v. 'Die Judenfrage'. En dat snap ik niet. Een slimme meid van begin 30, goed opgeleid en bereisd - die moet toch geweten hebben hoe de vork aan de steel stak? En nog wat. Ik snap ook niet goed wat er is gebeurd met die zelfverzekerde vrouw, dat pas na haar dood (2002) een nieuwe uitgave mocht worden bezorgd - en dan nog steeds anoniem. Vraagteken.

In VN (31/1) stond een artikel dat o.m. verwijst naar de onderzoeken die zijn ingesteld naar de authenticiteit van het dagboek en de persoon van de schrijfster. Er wordt een naam genoemd (zeg ik niet). En wat twijfel geuit over de integriteit van de redacteur van destijds, Marek. De kladblaadjes en het typoscript zijn vergeleken. Enzovoort enzovoort. Blijkt wel hoe belangrijk dit document wordt gevonden."

"Dit boek heb ik al weer enige tijd terug gelezen. Ik ben het eens met je constatering dat het sterke vrouwen waren en heb ook bewondering voor de overlevingsstrategie. Koelbloedig... dat vraag ik mij af ik heb er meer een afsluiten van emoties in gezien en dat lijkt me niet helemaal hetzelfde.

Mijn grote vraag is of het nog goed is gekomen met deze vrouw. Uit Mak (Europa) heb ik begrepen dat het om de journaliste Martha Hiller gaat. Maar iets over haar leven na de oorlog is mij niet bekend. Mak twijfelt trouwens niet aan de authenticiteit van het dagboek. Dat er geen stelling wordt genomen over het fascisme in dat dagboek kan ik mij wel goed voorstellen. De mensen leefden al lange tijd onder het nazi-regime, de angst zal er goed in hebben gezeten. Het dagboek kon in verkeerde handen vallen.

Overigens heb ik wel bewondering voor de stilistische kwaliteiten van de schrijfster. Het dagboek is immers niet geschreven om door anderen gelezen te worden en toch heb ik het geen bladzijde saai gevonden. Boeiend van begin tot eind."

"Eerlijkheidshalve bekroop me in het eerste gedeelte van het boek het gevoel dat het verhaal toch fictie was en geen geschiedenis. Ik denk dat dit komt door de vlotte manier waarop de schrijfster de pen weet te hanteren. Gaandeweg overtuigde het verhaal me echter. Een van de scènes die me het meest is bijgebleven is het moment, waarop ze beseft dat er een "wolf nodig is om de wolven op afstand te houden". Wie kan het haar kwalijk nemen? Haar verloofde blijkbaar, die de laatste periode voor de capitulatie heeft kunnen doorbrengen in betrekkelijke veiligheid en comfort. Zo komt hij terug in Berlijn en vraagt de vrouw om sigaretten en drank, terwijl zij heeft moeten vechten om brood en bonen, en daarnaast brandnetels en ander onkruid heeft moeten eten.

Het is dus niet waar dat mensen die in dezelfde periode in ruwweg dezelfde regio hebben geleefd, dezelfde ervaringen hebben. Hier hebben man en vrouw hun eigen verschillende oorlogen mee gemaakt en de kloof blijkt onoverbrugbaar. Schrijnend, juist door de matter-of-fact toonzetting."

"Ik heb het boek in een paar dagen uitgelezen. Ik vond het moeilijk om het neer te leggen, al ben ik de eerste dag echt ziek geweest van wat ik las..Ik was dus behoorlijk gegrepen door het boek.

Ze beschrijft alles heel duidelijk, ik kon me goed voorstellen hoe Berlijn er uit zag zoals zij er door liep na de bombardementen en beschietingen. Ook zo'n park waar zomaar een dode man ligt en niemand iets doet om hem te begraven of zo, en overal die ontlasting en bijbehorende stank en vliegen..

Het was boeiend om te lezen hoe het leven langzaam weer op gang kwam, met bijbehorende bureaucratie om alles te remmen. Maar hoe daarna met de collectieve verkrachtingen omgegaan wordt.. Aanvankelijk is er nog ruimte tussen de vrouwen om over de verkrachtingen te grappen en vertellen ("hoeveel keer ben jij verkracht? Ik heb vier Russen gehad..") maar zodra er vluchtelingen en militairen terugkomen in Berlijn en in het leven van de vrouwen, worden de ervaringen van de vrouwen doodgezwegen. Het lot van de vrouw? Vooral daarom vind ik het zelf een belangrijk document (ik ben het eens met wat er in de nawoorden geschreven is) en ik ben blij dat het uitgegeven is, dat ik ook dit stukje geschiedenis heb kunnen leren kennen. Maar blij van die kennis word ik niet."

Er is ook een toneelstuk van het boek verschenen: Tourneeschema 'Een vrouw in Berlijn' met Cox Habbema 

 

Samenvatting: Fleur

Nog meer over dit boek....: 

Relevante links:

 

  • "Wir sind heute nach Berlin gefahren, meine Frau und ich. Die Straßen sind, soweit es möglich ist, aufgeräumt, um den Verkehr notdürftig wiederherzustellen."
    Meer op de website 
    Kollektives Gedächtnis

  • Hitler's deur in de Rijksdag en meerdere foto's genomen na de bombardementen

  • Berlijn; de periode na 1945
    Een overzicht van de geschiedenis.

  • "Aan het einde van de tweede wereldoorlog is Berlijn een ruïne en wordt bezet door de vier geallieerde legermachten: Amerika, Groot-Britannië en Frankrijk in het Westen, het Sovjet leger in het Oosten."
    Meer interessante informatie over Berlijn op Lies en Tije's reiswebsite.

schrijver: 

boektitel: 

Een vrouw in Berlijn

isbn: 

9789059361102

genre: 

leeslijst: 

maand: 

Reactie toevoegen

Plain text

  • Geen HTML toegestaan.
  • Adressen van webpagina's en e-mailadressen worden automatisch naar links omgezet.
  • Regels en alinea's worden automatisch gesplitst.
By submitting this form, you accept the Mollom privacy policy.