Elisabeth Eybers: Sisteem / Mammektomie


Elisabeth Eybers schrijft in het Afrikaans en het Engels. Voor vandaag heb ik een paar gedichten uitgezocht, die me om verschillende redenen aanspreken. De soms vreemd lijkende woorden worden begrijpelijk als je ze hardop leest.

Sisteem

Sy 't haar gebalde buik
die afgrond toevertrou
en kan nie terugkatrol
maar moet al sneller sak
al radeloser tol
tot waar die besemstruik
in oker skuim oopvou.

Met lig wat sy ontlas
ryg sy die blare vas
en koppel tak aan tak.
Sy span vanaf die spil
tien speke in 'n straal
en trek haar dun patroon
- die silwer dekagoon1 -
in spreiende spiraal
tot alles snaarstyf tril.

Sy strik die laatste knoop
en krimp bedees opsy,
geledig deur die vlyt.

Kyk - op haar rug die kruis
van barmhartigheid
wat elke argwaan stil.

maar as die raamwerk ril
sal sy elektries gly -
'n aarsellose oop
agtvingerige vuis.

Uit: Balans, Amsterdam, Querido 1963


Bij de KNNV zouden ze zeggen dat dit een heel nauwkeurige waarneming is. Een kruisspin bouwt een web en gaat perfect voorbereid stil in een hoekje zitten wachten op buit.

Er staat geen woord teveel in. Elk woord roept een beeld op. De gebalde buik bijvoorbeeld, of terugkatrol, maar vooral het schitterend samengevatte 'met lig wat sy ontlas'. Elke keer dat ik nu een spin zie weven moet ik daaraan denken. Wat een combinatie! Als waarneming pakt de beschrijving me. Afgelopen zomer heb ik een hele middag bij een wevende spin gezeten die en paar keer 'bedees', totaal 'geledig' in een opgerold verdord blad wegkroop om weer bij te komen. De rijmwoorden staan niet in een vast schema, maar naar mijn smaak heeft het gedicht wel een lekker ouderwets ritme. Je zou het makkelijk uit het hoofd kunnen leren. Alleen struikel je even bij het woord 'barmhartigheid', daar zou je barremhartigheid willen lezen. Maar dan glij je over de bedoeling van dat woord heen, denk ik.

Waarom schrijft iemand een gedicht over een doodgewone spin? Ik weet niet zoveel over het leven van de dichteres, eigenlijk alleen de paar gegevens die hieronder staan, want het proefschrift over haar leven kon ik niet op tijd te leen krijgen. Maar ook als je er niets achter zoekt, vind ik het een mooi verwoord natuurgedicht. ls er een diepere bedoeling onder zit, zal die te maken hebben met misleiding en vanuit een hinderlaag overvallen worden. Net als je denkt dat er een 'lig' is daar voor je, blijkt dat 'ontlas' te zijn, waar je in vastkleeft, waarna je uitgezogen wordt door een 'bedeesde' spin. Dat kruis van 'barmhartigheid' zal beslist met die misleiding te maken hebben. Het gedicht spreekt me ook aan door de aandacht en liefde voor het kleine en ogenschijnlijk gewone.

Ik heb geaarzeld om het volgende gedicht ook nog te laten lezen. Het beeld van de vrouw bij wie een borst is afgezet en die haar spiegelbeeld bekijkt, lijkt wreed en hard, maar het slot is zo optimistisch dat ik het toch graag wil laten zien. Eigenlijk is het een liefdesgedicht. Een nieuw begin. Een tweede reden is dat een vrouw die ik tijdens een vakantie leerde kennen er precies zo uitzag. Ze stond naast ons op een naturistencamping. Dat ze zo haar lichaam liet zien, maakte grote indruk op me.


Mammektomie

'n Wreed-berekenende deernis het
n van die tweelingheuweltjies geplet.

Di spielbeeld sal sy voortaan nooit ontvlug:
uit n oog staar die vreemde torso terug.

'n Amasone, half-hermafrodiet,
kon feilloos haar gespierder vyand neerskiet

- die regterbors koelbloedig weggebrand,
niks tusse ribbehok en boogsnaarhand -

volgens Herodotus.
     Dis nou te laat
en te onmitologies vir s 'n haat....

Te laat, goddank te laat: blindelings omvou
haar vriend die nuwe onvoltooide vrou.

Uit: Versamelde gedigte, Querido, 1990


De taal vind ik eenvoudig, mooi eenvoudig. Geen mooischrijverij, maar zuiver. Skiet en skuim (en skat en skeiding) klinken voor mij heel vertrouwd, dat kun je ook nog hier in de Achterhoek horen.

Hoe ik bij Elisabeth Eybers kwam? Haar naam hoorde ik voor het eerst van een tante die gedichten van haar hardop voorlas. Dat zal in '49 geweest zijn toen ik net naar de middelbare school ging. We hadden al Muskietejag uit het hoofd moeten leren bij Kamman en 'Amsterdam' ..... met liggies dat teen walle klop.... .Het Afrikaans was een mix van vreemd en vertrouwd. Prachtig om te horen. Vorig jaar toen Elisabeth negentig werd verscheen het bundeltje Valreep/ Stirrup-cup. 91 jaar wordt ze morgen (16.02.06). Ik hoop dat ze nog schrijft.

 

Leidje

 

Leuk Leidje, om nog net voor bed je gedichten te vinden. Vooral Mammektomie spreekt me aan. Morgen nog eens met een helder hoofd naar de precieze inhoud van allebei de gedichten kijken. De besemstruik zal een brem zijn?? Toen mijn moeder geen kant meer op kon was een spinnetje bij het raam een soort huisdier waar ze eindeloos naar kon kijken. Moet ik aan denken nu.

Prachtig vind ik beide gedichten. Het eerste over de spin deed me wat  betreft de preciese waarneming meteen denken aan De akelei van Ida  Gerhardt. Ik hou daar zelf erg van. Ik zie het enkel als een mooi  verwoord natuurgedicht, zoals jij ook al zei. Niet meer en niet minder. Zoiets kleins en gewoons op deze manier bekijken en opheffen, maakt het  bijzonder. Het tweede gedicht is veel dramatischer en maakte bij mij een gevoel los van _wow_ ! Prachtige eindregels, inderdaad. Heb nog een paar woorden opgezocht in het sakwoordeboek; ik vind het Afrikaans zo mooi!


Je schreef: "prosodies? Uit de omschrijving bij Van Dale begrijp ik dat dit met zangkunst te maken heeft."

In de taalwetenschap staat prosodie voor zinsmelodie en voor de speciale kenmerken van de melodie van een taal. In de literatuur vaak voor metrum en klankwerking, maar ook wel voor versleer. Het literaire tijdschrift De Tweede Ronde heeft ooit een 'prosodisch nummer' uitgebracht, waarmee zij bedoelden dat er extra aandacht werd besteed aan maat en rijm. Je kunt met het begrip dus nogal wat kanten uit ;-) Waarom het in prosodisch opzicht winst zou zijn dat het Afrikaans minder lettergrepen nodig heeft dan het Nederlands om hetzelfde uit te drukken, zoals in het stukje dat je citeert gesteld wordt, begrijp ik niet. Als iemand zoiets bij een lezing zoiets zou beweren zou ik daar voorbeelden van willen horen
:-)

blinde gok: omdat kortere woorden gemakkelijker te matchen zijn dan vierlettergrepige?

Ach... 't is maar wat je ervan maakt. Ze zeggen in het stukje trouwens niet dat het Afrikaans kortere woorden heeft dan het Nederlands (wat overigens denk ik wel vaak zo is), alleen dat het voor dezelfde mededeling minder woorden nodig heeft.

>De besemstruik zal een brem zijn??

volgens mij niet. de besembos, rhus erosa of in het engels broom karree, lijkt in takkenstructuur wel op een brem inderdaad maar de gele bloemetjes zijn heel anders. een soort, hmmm, spichtige pinksterbloemen ;) en dan in driehoeksvorm gegroepeerd. er staat een duidelijke close up foto in mijn veldgids/bomenboek. online vind ik zogauw alleen overzichtsfoto's

prachtige eenvoud. inderdaad, alle woorden met betekenis, eigen beeld. geen woord teveel. alleen de titel .. systeem? overeenkomst tussen mechanisch en natuurlijk systeem? of slaat het op de dichtvorm, geordend, complex? of allebei? stelsel van handelingen? in alle gevallen: ook de titel juist.
 

Dank je wel voor die prachtige gedichten! En ook voor de toewijding waarmee je ze ons hebt gepresenteerd.

Mij raakte Mammektomie het meest, na de onschuldige observatie van de spin. Ook hier een soort observatie - maar veel minder 'onschuldig', want buitengewoon beladen. Ik kan me jouw aarzeling om dit gedicht te geven heel goed voorstellen. Ik weet niet of 'k 't zou hebben gedurfd! (Nee,vast niet) Overigens deel ik jouw ervaring: in mijn naturistentijd ontmoette ik een paar keer vrouwen met maar "een van die tweelingheuweltjies". Bloot, bruin en trots, herinner ik me.

In het gedicht snap ik de verwijzing naar Herodotus niet. Maar dat doet er ook niet echt toe: gebeurd is gebeurd? Het verstoort voor mij ritmiek en noodzakelijke inhoud. Het zij zo.

Hoi poesiegrrls die aanhaakten bij Elisabeth, De spinnetjestoelichting van Jop, met een spin als een soort huisdier
voor haar moeder die geen kant meer opkon, is schrijnend, en zet me wel aan het denken over mijn eigen mogelijke voorland, Van Edith weer veel geleerd, nu over prosodies, maar ook dat, als je iets beweert, je wel met voorbeelden zou moeten aantonen waarom het zo is. Ik zou het in dit geval niet weten ;-) Miriam gaf een schitterende uitleg met voorbeeldfoto's van een besemstruik, die zo te zien inderdaad skuim oopvou. Bij mij kwam de aandacht en bewondering voor het nietige pas toen ik ouder werd, Bernique, zo tegen de vijftig schat ik. De Akelei is een goed voorbeeld van hoe kunstenaars zoiets kleins opheffen. -Het Afrikaans heeft minder lettergrepen per woord dan in veel van de gelijke Nederlandse woorden, en dat zal maken dat het voor Elisabeth Eybers makkelijker maakt om zich bondiger uit te drukken.

Leidje
 


Informatie:
Het volgende stukje vond ik op de site van de universiteit van
Pretoria. Ik typ het over, gewoon om het plezier van Afrikaans schrijven.

Elisabeth Eybers is op 16 Februarie 1915 in Klerksdorp gebore. Sy het grootgeword in Schweizer-Reneke. Haar vader was 'n leraar van die Neder-Hervormde Kerk. Elisabeth het haar skoolloopbaan voltooi en is op die ouderdom van 16 na die Universiteit van die Witwatersrand. Daar het sy B.A. studeer en sy behaal haar graad met onderskeiding. 'n Redelike tyd lank beoefen Elisabeth joernalistiek. In 1937 trou sy met mnr A.J.J.Wessels. In 1934 en 1971 behaal sy die Hertzogprys vir posie. Sy is ook die eerste Afrikaansr vrou wat die Hertzogprys gewen het. < > Elisabeth Eybers se gedigte spreek met 'n eie stem. Haar kuns word gekenmerk deur egtheid, soberheid, eenvoud en warme menslikheid.
(Meer bij Universiteit van Pretoria)


Verdere gegevens via de VPRO: Ze scheidde van de grootindustrieel Wessels en ging in Amsterdam wonen. Sinds 1961 woont ze in Nederland, maar blijft in het Afrikaans schrijven. 'Thuis is waar je boeken en gedachten zijn'. Ze voelde zich verbitterd en wilde een nieuw leven beginnen. Ze schrijft in de taal van haar vader " Afrikaans is nie alleen die taal van my bewuswording nie, maar ek voel oortuig dat dit poties bruikbaarder is as Nederlands, veral vanwer sy groter soepelheid en bondigheid. Die blote feit dat dat mens gewoonlik 'n aantal lettergrepe minder nodig het in Afrikaans as in Nederlands om presies dieselfde uit te druk, is al prosodies
2 'n wins". Sinds enkele jaren schrijft ze ook in het Engels, de taal van haar moeder. < > Het gaat bij haar om de kwesties van het leven zelf: ouderdom en kindertijd, liefde, dood en afscheid. In 1991 ontving ze de
P.C.Hooftprijs. einde citaten
(Meer bij VPRO)

In 'Afstand en verbintenis', het proefschrift van de Zuidafrikaanse Ena Jansen wordt op fascinerende wijze verteld hoe zowel Zuid-Afrika als Europa, zowel het Afrikaans als het Nederlands Eybers' pozie hebben gevormd. Eybers laat typisch Nederlandse zaken, zoals het Vondelpark, merels en krokussen, een rol in haar gedichten spelen, maar ook de ruimte en helderheid van haar Zuid-Afrikaanse jeugdwereld blijft steeds een bron van verwondering. Lezers worden ingeleid in de dubbele wereld van Elisabeth Eybers door besprekingen van specifieke gedichten, die aantonen welke invloed ballingschap, heimwee en haar bewustzijn van de naderende dood op haar werk hebben gehad. Zij komt ook zelf aan het woord in thematisch geordende interviews die de afgelopen vijfendertig jaar met haar zijn gevoerd.
(Meer bij Amsterdam University Press


1 dekagoon, decagoon. Niet alleen een tienhoek, maar ook de naam voor een bastion.

2 prosodies? Uit de omschrijving bij Van Dale begrijp ik dat dit
met zangkunst te maken heeft.

Index Woensdag Gedichtdag


 

Boekgrrls

Laatste keer bijgewerkt: 22/02/06  Eisjen

Terug naar top pagina