Het kost me moeite om mijn gedachten over Contrapunt vorm te geven.
Bij alles wat ik er over schrijf wil ik een komma plaatsen en een maar
toevoegen.
Ik las het boek in op vakantie in een stiltegebied in Limburg, voor
mijn Amsterdamse begrippen was het daar ook stil. Ik had niet, zoals
Else in haar mooie bespreking noemt, de afwisseling van de tekst met
de muziek, het waren de kool- en pimpelmezen die mij begeleiden en
later op de avond de kreten van een uil.
Mijn moeite zit denk ik in de combinatie van de auteur Enquist, het
personage de moeder, en de persoon achter deze beide Christa
Widlund-Broer psychoanalytica. Heb ik te veel informatie achter het
boek, of denk ik te veel informatie te hebben en is dat eigenlijk
helemaal niet het geval. (hier begint mijn getwijfel al)
Wij weten van het overlijden van de dochter van Enquist, in interviews
sprak ze er over, en hier te zeggen hoe vreselijk zoiets moet zijn is
eigenlijk overbodig.
In een later interview dat ik met haar zag over Contrapunt vertelde ze
dat het boek niet autobiografisch is. Dat is aan de lezer om aan te
nemen, maar ik als lezer zie wel de raakvlakken; de plaats die muziek
inneemt in het leven van Enquist, de manier van overlijden van de
dochter, locaties e.d. Bij mij vloeit de informatie samen.
Ik lees de herinneringen van de moeder aan het gezinsleven en met name
aan haar relatie met haar dochter. Deze relatie komt op mij als
verstikkend over. Ik vraag me soms af of de relatie daadwerkelijk zo
was (en is het eigenlijk van belang om dat te weten) of is het voor de
roman zo beschreven. Wordt de herinnering aan de dochter en de
dichtbijheid van toen nog sterker doordat er nu die gapende
afwezigheid is.
Soms mis ik een objectieve stem in het boek, de stem van de analytica,
die haar licht laat schijnen over deze relatie. Misschien dat deze
stem aanwezig is in de vorm van de Goldbergvariaties van Bach.
Ik denk dat er veel aan mij voorbijgaat bij het lezen van Contrapunt
doordat ik niet thuis ben in de terminologie van de muziek. Ik voel
wel het samenspel tussen beide delen van het boek, maar niet in de
diepte waarvan ik vermoed dat deze aanwezig is.
De Goldbergvariaties zal ik zeker nog beluisteren, ik ben benieuwd
naar de toevoeging.
Katja
maart 2009
Een
vrouw, niet verder bij name genoemd, besluit de Goldbergvariaties van
Bach in te gaan studeren. Bij het instuderen brengt de muziek
herinneringen in haar naar boven. Herinneringen aan met name haar
dochter, aan de bijna krampachtig innige relatie die de vrouw en haar
dochter hadden.
Op een werkelijk schitterende manier interpreteert Enquist de muziek van
Bach en weeft daar haar verhaal omheen. Zeer ontroerend maar nooit
sentimenteel. Ik luisterde ondertussen naar twee uitvoeringen van de
Goldbergvariaties door Glenn Gould, een uit 1955 en een uit 1982. Of
beter gezegd: ik luisterde steeds naar een van de variaties uit 1955,
las dan het hoofdstuk, luisterde de variatie nog eens en zette tot slot
de 1982-versie op. Bijna studerend ging ik door Contrapunt heen.
De titel, Contrapunt, verwijst naar het muzikale verband tussen twee
stemmen, dat in vijf soorten kan worden verdeeld. Al deze soorten worden
door Bach (muzikaal) en Enquist (literair) gebruikt. Ik ga dat hier niet
helemaal uitdiepen (dan wordt dit bericht veeeel te lang): ontdek dat
zelf, zou ik zo zeggen.
Natuurlijk is daar de vraag of deze roman autobiografisch is.
Ongetwijfeld is dat zo. Zoals Bach de variaties schreef om afscheid te
kunnen nemen van zijn zoon Bernard (althans, dat is de theorie die
Enquist te berde brengt), zo schrijft Enquist met Contrapunt haar eigen
Goldbergvariaties om afscheid van haar dochter Margit te kunnen nemen.
Doet die wetenschap wat af aan het de muziek of boek? Nee, beide werken
zijn ook zonder die wetenschap geweldig.
Else
Merkwaardig
dat Enquist gezegd heeft dat dit boek niet autobiografisch is.
Dat klinkt bij dit verhaal wel stug. Ik kan hooguit geloven dat ze niét
de
Goldbergvariaties zo bloedig heeft ingestudeerd maar dit een origineel
frame
vond om haar herinneringen op te schrijven. Het gebruik van 'de vrouw'/
'de
moeder' ipv een naam of ik of zij kwam gekunsteld op mij over, maar dat
moest dan waarschijnlijk de indruk wekken dat het niet over haarzelf
ging.
Ik kon dat gemis aan een enigszins objectief licht op de relatie tussen
moeder en dochter alleen maar verklaren uit de veronderstelling dat het
om
een eigen werkelijkheid ging waarvan ze niet zo gauw afstand kon nemen.
jop
Ik
blijf wat hangen op dat autobiografische. Had namelijk het gevoel
dat mijn geheugen dat verkeerd had opgeslagen, sprak er met een
vriendin over, zij wist mij te vertellen dat Enquist dit ook had
gezegd aan tafel bij Pauw en Witteman. Vriendin in kwestie is
boekverkoopster en is over het algemeen goed op de hoogte. Ik hoop
eigenlijk dat wij hier samen een uitglijder maken.
En dan zeg ik dat Enquist een heel persoonlijk en pijnlijk stuk uit
haar leven in prachtige proza vorm heeft weten te geven.
Katja
