Congo. Een geschiedenis
David van Reybrouck
640 pagina's | De Bezige Bij | mei 2010
(paperback - digitaal)



Met zijn  boek Congo won auteur David van Reybrouck niet alleen de AKO Literatuurprijs 2010, maar tevens de Libris Geschiedenis Prijs 2010 en de J. Greshoff-prijs 2010. Naast deze prijzen sleepte het boek bovendien nog de titel voor mooiste boekomslag in 2010 in de  wacht, maar er was ook kritiek. De grrls die het boek lazen vonden het 'onthutsend' en soms een 'worsteling'.  

Beschrijving
Er is aan het begin van de eenentwintigste eeuw nauwelijks een roeriger natie dan Congo, het reusachtige land in het hart van Afrika, dat barst van de grondstoffen die onontbeerlijk zijn in onze moderne tijd – én van de gruwelijke conflicten. Hoe kon de vroegere, relatief rustige kolonie van België, sinds 1960 onafhankelijk, zo veranderen? David Van Reybrouck beschrijft voor het eerst de verbijsterende geschiedenis van Congo, van ruim voor de komst van de ontdekkingsreiziger Stanley tot en met de invloed van China in de laatste tien jaar en de recente economische crisis.
Zijn ooggetuigen gaan van eeuwlingen tot kindsoldaten, van rebellenleiders tot smokkelaars, van ministers tot maniokverkoopsters. Hun verhalen heeft de auteur in zijn grote geschiedenis geïntegreerd.

Oproep
Gisteren Congo cadeau gekregen, inclusief het notenapparaat 680 pagina's, dus ik voorzie dat het zal helpen om met andere grrls tijdens het lezen over het boek te praten. Wie is er al in bezig? Congo blijft in Nieuwegein, te zwaar voor de trein. Graag dus contact met Congo-lezers!

De oproep had succes, drie grrls melden zich, maar één daarvan haakte af nadat zij het had doorgebladerd.

Ik heb met het boek in mijn handen gestaan. En het niet gekocht. Omdat het een flinke pil is. En ik mij net door Triomf van Marlene van Niekerk heb doorgeworsteld (ook een dik boek). Waarom verschijnen er tegenwoordig toch zoveel dikke boeken...
Bovendien heb ik er een beetje doorheen gebladerd en wist: dat boek ga ik niet lezen. Het onderwerp spreekt me niet aan. Dus dan kan ik het wel kopen maar dan komt het op een stapel nog-te-lezen terecht. Dus helaas, ik haak af.

Zie de noodzaak van al dat hele dikke ook niet in. Zeker niet bij een roman. Kan zijn dat het voor een non-fictieboek als Congo anders ligt, dat ga ik nog ontdekken. Het begin is mooi vind ik, dat beeld van de zee die kilometers ver uit de kust al donker kleurt door de Congolese aarde die de zee in wordt geperst via de smalle rotsopening waardoor de rivier in zee uitmondt.
Moet wel bekennen dat ik het boek ongevraagd cadeau heb gekregen. Of ik het zelf gekocht zou hebben weet ik  niet zeker, maar het eerst lezen van de Gifhouten Bijbel heeft me wel nieuwsgierig gemaakt.

De start

Ik wilde even laten weten dat ik in Congo ben doorgedrongen. En dat valt niet tegen. Soort van Geert Mak in Centraal Afrika. Licht en met hier en daar gevoel van humor. En toch gedegen. Las gisteren dat Saoudie Arabië hele stukken Ethiopië aan het opkopen was voor landbouw. En verzuchtte: het gedonder is nog steeds niet afgelopen, daar op dat Continent. Het geeft een uitstekend beeld, en begrip. Ik ga onverdroten verder, en zal zo nu en dan berichten. Want anders raak ik misschien de weg kwijt en horen jullie nooit meer wat van me. Was er nog iemand die ook op ontdekkingsreis ging? of ben je al opgehouden? Kan ik me ook wel iets bij voorstellen.

Nee, zeker niet opgehouden, ben nu op pagina 122 en het is weer onthutsend allemaal. Niet goed opgelet op school of geen goed geschiedenisonderwijs gehad?  Die Leopold II beschouwde Afrika gewoon als een snoeptrommel waar hij als eerste bij moest zien te komen. Dat wil zeggen, zijn afgevaardigden, want zelf heeft hij er zich nooit laten zien. Hij ging zijn gang van 1885-1908. Toen het allemaal helemaal fout ging, heeft de Belgische Staat deze snoeptrommel van hem overgenomen, maar wat er toen allemaal al verknoeid was, vreselijk. Het boek is goed geschreven, Van Reybroeck heeft nog enkele zeer oude zegslieden gevonden die hem allerlei verhalen vertellen waaraan hij de geschiedenis van Congo ophangt.
En passant doe ik er ook wat onbekende weetjes uit op zoals de herkomst van het woord malaria. Mal-aria. Slechte lucht leek de veroorzaker van malaria toen men de vuige rol van de muggen nog niet kende. Het weekend is weer voorbij, komende zaterdag lees ik weer verder.

Helemaal mee eens, Leopold was Vreselijk. Maar zijn Belgische onderdanen deden niet voor hem onder;-) Die kinderen die dan weggerukt worden uit hun familie/gemeenschap. Als ze geluk hadden werden ze niet als slaaf verkocht, maar ondergebracht bij de hogere Belgische ambtenaren. Of bij Stanley, journalist/ontdekkingsreiziger. Daar werden ze vaak niet al te slecht behandeld. Ze leerden er lezen en schrijven, en mochten ook zo'n mooie khakibroek aan. Dat was voor ons een geluk, want daardoor is er door de lokale bevolking zo veel opgeschreven. Ze kwamen echter ook in een gigantische culturele spagaat terecht. Zo kon het dus gebeuren, dat ze na jaren eindelijk weer eens naar hun dorp konden. Helemaal waanzinnig van vreugde, wilde de gemeenschap snel een paar slaven braden en opeten. Maar het "geciviliseerde "jongetje nu man, was dat een gruwel. Het mocht niet van hem, de dorpelingen vertwijfeld. Tja wat is wijsheid.
Ook kenden ze niet het monogame gezin. Veel wijverij en zo,maar eenmaal verwesterd, stichtten ze een monogaam gezin. Fascinerend allemaal. Tot volgende week dan maar!

Dus een aanrader, dit boek? Ik heb hem er al een paar keer over horen vertellen. Heb interviews gelezen met hem over het boek. Lijkt interessant, maar wel een hele pil. Ik hoop tussen Kerst en Oud-en Nieuw nog tussen de sneeuwbuien door in Brussel te geraken om daar naar het Afrika-museum te gaan in Tervuren. Misschien een mooi souvenir dat boek. Want ze zullen het daar wel op de stapel hebben liggen in de museumwinkel, neem ik aan.

Ik kan me inderdaad niet voorstellen dat een Afrikagrrl als jij dit boek niet zou lezen. Laat je insneeuwen en verzink in dat boek.

Ook ik vorder traag in Congo. Dat komt vooral doordat ik al een paar weken in de ban ben van een virus dat me veroordeelt tot chicklit, detectives en oude Audrey Hepburn- films. Met af en toe een stukje Congo dat ik met stijgende verbijstering lees. Ik wist wel iets van de bizarre (koloniale) geschiedenis van Afrika, maar als je het zo bij elkaar gezet ziet, dan vraag je je toch werkelijk af hoe het mogelijk is en hoe het in godsnaam nog ooit goed moet komen met grote delen van het Afrikaanse continent. Want er zijn ongetwijfeld vergelijkbare verhalen te vertellen over andere delen van Afrika. En je kunt je ook nog afvragen wat 'goed' dan eigenlijk is of zou moeten zijn.Zoveel ontwrichting, misbruik, disbalans - het blijft me verbijsteren.

Verbijstering is ook bij mij de kernemotie bij het lezen van dit boek. Vooral nu ik in de periode van Mobutu ben beland. Het werd  waarachtig tijd dat ik meer te weten kwam van de geschiedenis van Afrika. Losse brokken waren totnogtoe onder andere over de burgeroorlog in Soedan 'Wat is de wat' van Dave Eggers, over Zuid-Afrika o.a. De IJzertijd van Coetzee, Agaat en ook Triomf van Marlene van Niekerk. Allemaal nogal onthutsend eigenlijk.

De vraag die het bij mij ook op riep: hoe konden 'ze' zo succesvol zijn geweest, en is het met een land als Japan nooit gelukt? Dit omdat ik Jacob de Z. van Mitchell er naast lees, en dat gaat dan over de handel die gedreven werd met Japan, vanaf het eiland Decima voor de kust. Ze kwamen er gewoon niet in. De Japanners keken erg op ze neer. Ik ben ook bij Mobutu, al die namen, ze doen wel bellen rinkelen, maar ik heb in die tijd duidelijk niet goed opgelet.En dat allemaal zo helder uitgelegd, je wordt gewoon mee gesleurd.

Diepe zucht. Omdat het dikke boek uit is maar vooral omdat het een moedeloosmakende geschiedenis is. Onder andere omdat iedere nieuwe leider weer vooral gericht is op zelfverrijking. Mobutu spant de kroon. De man op de omslag is niet één van deze voormannen, maar een zegsman: Etienne Nkasi. Hij zou geleefd moeten hebben van 1882 - 2010. En in 2008 als 126-jarige toch nog samenhangende verhalen vertellen over de toestand aan
het eind van de 19de eeuw. Stug.
Het was niet eenvoudig om de geschiedenis van het land te volgen die niet aan één familie werd opgehangen zoals het in een historische roman vaak wordt aangepakt, maar die een aaneenschakeling is van historische feiten, geografische aanduidingen, legerbewegingen, opstanden, verhalen van uiteenlopende zegslieden. Je moet je hersens erbij houden en over een redelijk geheugen beschikken, anders is het lezen kansloos.
Bovendien veranderden tijdens het bewind van Mobutu de namen van de steden: Leopoldville werd Kinshasa, Stanleyville Kisangani, Elisabethville Lubumbashi enz. enz. Het hielp wel om de atlas erbij te nemen want de kaartjes in het boek zijn erg klein.
Machtsmisbruik, wreedheid, honger en ellende, dat zijn de voornaamste thema's. Teleurstellend dat zo'n belangrijke instelling als het IMF niet eens kon voorkomen dat de geldstroom voornamelijk in de zakken van de machthebbers verdween. Ik wist veel te weinig van deze geschiedenis die zich toch grotendeels tijdens mijn leven heeft afgespeeld. Had wel vage herinneringen aan Lumumba, Kasavubu, Mobutu, Thsombe en Kabila maar zonder de bijpassende beelden en verhalen.
Ga nog wat recensies lezen om te zien hoe het in ieder geval goed geschreven boek van David van Reybrouck her en der besproken is.

Dirk Draulans heeft zware kritiek op het boek in die zin dat Van Reybrouck te weinig kritisch schreef over de koloniale politiek van België en het tekort schieten van de VN . Het boek zou ook teveel geschreven zijn vanuit vrij willekeurige analyses van oude zegslieden en een kader missen. Het laatste aspect kan ik wel beoordelen, ik vond dat uitgangspunt nogal verwarrend. Dan zegt het ene oude mannetje weer dit en het volgende weer dat. Hoeveel geloof kun je daaraan hechten als je zelf ervaart hoe betrekkelijk de waarheid is van je vroegste herinneringen? Van Reybrouck zegt echter niet dé geschiedenis geschreven te hebben maar 'een' geschiedenis en dat hij liever de verhalen van de mensen zelf op zocht dan de retoriek van bestuurders.

Ook Congokenner Ludo De Witte vindt dat Van Reybrouck  nogal wat westerse bemoeienissen heeft weggemasseerd. Waarom van R. dat volgens hem gedaan zou hebben? 'De tendens om de geschiedenis van interventionisme en kolonialisme op te smukken vloeit voort uit de dadendrang van Washington, Parijs en Brussel om in het Nabije Oosten, in zwart Afrika en rond de opkomende concurrenten Rusland en China prowesterse regimes te versterken of er nieuwe te vestigen'. Aldus De Witte.
Het is een nieuwe invalshoek voor mij. Het Westen zou zich niet zeker genoeg meer voelen om zich schuldbewustzijn over het koloniale verleden te kunnen toestaan? Volgens De Witte is die openheid al rond 2000 verdwenen. Ik ben benieuwd hoe de andere lezers van dit boek aankijken tegen dat 'subjectieve' van Van Reybroucks methode. Aan de ene kant zou ik graag duidelijke lijnen hebben gewild om te kunnen bevatten wat er allemaal gebeurd is, aan de andere kant moet ik onmiddellijk toegeven dat dergelijke duidelijke contouren misleidend  zijn, typische maaksels achteraf om je behoefte aan oorzaak en gevolg te bevredigen. Tja.

Ik heb het nog niet uit ben pas halverwege. Maar gezien alle toestanden met Wikileaks, zou ook een verhaal van en over machthebbers, in Parijs, Londen en Brussel etc. veel verdoezeling
en kromme redeneringen hebben opgebracht. Iedereen heeft zich in de laatste decennia verrijkt, en ik heb tegenwoordig steeds meer het idee dat mensen aan de Macht niet echt met de beste bedoelingen bezig zijn. Wat ik eigenlijk probeer te zeggen is dat het subjectieve mij meer vertrouwen inboezemt.
Het boek gaat over de mensen van Congo, hoe ze het ervaren hebben, hoe het voortleeft in hun herinneringen. Dat die hier en daar wat vaag zijn, doet er voor mij minder toe.
Wat voor kader zou er moeten zijn, als alles in de loop der jaren glad gestreken, verdoezeld en bij elkaar gelogen is? Waar en wat is waarheid, vandaag de dag? Ver te zoeken, verder kom ik niet. Nu zijn de Chinezen er bezig, ze bouwen in ieder geval ziekenhuizen, en wegen, in ruil voor grondstoffen. Er zal wel weer veel gegraaid worden, maar in ieder geval staat er dan een ziekenhuis, en hebben de mensen werk.
Je vraagt je in dit boek ook af, of de mensen maar niet beter in de jungle hadden kunnnen blijven..Misschien waren ze beter af geweest..misschien. Het zet bij mij dus ook vraagtekens bij onze zogenaamde Beschaving.
Er is nu trouwens ook een proces gaande over vreselijke verkrachtingen van het Congolese leger. Enfin, het blijft boeien, maar ik lees met mate, mijn eind conclusie laat ws. nog even op zich wachten, maar komt wel.

Tja, ik ben ook nooit zo enthousiast over televisieprogramma's waarbij de man op straat zijn mening mag geven. Leuk wel, maar meer iets voor de familiekring: hè opa, vurtel.... Om nou de geschiedenis van een land daarop te baseren.  Nu ja, hij noemt het ook 'een' geschiedenis. ''Mensen aan de Macht niet met de beste bedoelingen bezig''. Ik denk nog steeds dat Obama wel goede bedoelingen heeft, zich niet verrijkt, zich suf piekert hoe de weerstand te breken. Zag, opkijkend uit mijn boek, Cohen, Roemer en Sap geïnterviewd worden. toch ook geen schurken. Ze hebben dan ook geen Macht. Dat is waar. Obama wel.
Leopold heeft zich enorm verrijkt, gelukkig staat dat er ook in. VN-soldaten keken onmachtig toe. Staat er ook in. De rol van Belgische politici is daarentegen niet al te duidelijk beschreven. Mijn vriendin in België informeerde of de naam van Eyskens viel in verband met de moord op Lumumba. Weet jij dat? Eén keer wordt hij genoemd, maar ik weet niet meer in welk verband.

Ik heb net de moord op Lumumba gelezen, en nog even opgezocht.Eyskens was er niet bij, wel vier andere Belgen, ik vond dat wel stuitend, die stonden er gewoon bij en keken ernaar. Ja ik denk ook wel dat Obama goede bedoelingen heeft. Die had Carter ook. Zulke presidenten, zijn vaak na één termijn uitgeteld en gaan de geschiedenis in als zijnde "slap ". En bij ons..ach ja, ook goede bedoelingen hoor. Maar de "echte macht " Putin bijvoorbeeld. Die engerd in Iran, Birma, het komt zoveel voor. En nu weer in Hongarije, die vertrouw ik ook niet. Nou ja, misschien word ik oud. Ondertussen hebben we het hier prima, daar niet van. Ik ga verder lezen.

Sinds ik Congo heb gelezen is het vertrouwen in de vredelievendheid van de mens weer een stuk minder. Hoe is het eigenlijk met grrl nummer drie haar Congo-leesavontuur? Kun je er doorheen komen?

Congo......ik ben nog niet helemaal gestrand, maar het schiet ook niet echt op. Ergens rond pagina 200. Eerst was het format: ik lees Congo en af en toe een stukje van iets anders tussendoor. Nu is het meer: ik lees en af en toe ook een stukje Congo. Nog steeds vastbesloten er doorheen te komen. Misschien is dit mijn persoonlijke challenge voor 2011 :-)

Waarom is 'Congo' zo'n worsteling? Is het onderwerp te veelomvattend? De schrijfstijl toch minder dan alom gemeld?  Het was ook voor mij nogal een opgave. Bij andere boeken geef ik het dan op, maar dat heb ik dus in dit geval toch ook weer niet gedaan. Toch vind ik achteraf de loftrompet wat overdreven als zoveel mensen zo moeizaam door het boek komen en veel het halverwege maar opgeven. Waardoor vordert het bij jou langzaam?

Ik heb vaak moeite met non-fictie. Het is maar zelden dat ik dat echt gemakkelijk uitlees. Hoewel - bij het boek van Carrere had ik er geen moeite mee, maar dat leest dan ook als een roman. Ik heb iets nodig dat me meesleept - en dat vind ik bij Congo niet. Misschien is het wel te veel omvattend, ja. Er is niet echt een persoon of een situatie waarvan ik denk: daarvan wil ik weten hoe het verder gaat. Daarvoor worden de stukjes over bepaalde personen dan weer net te weinig uitgewerkt.
De schrijfstijl pakt me steeds een paar bladzijden en dan weer een heel stuk niet. Is het daarom dat ik doorlees? Of omdat het zo geprezen is en ik dus vind dat ik het uit moet lezen? Zou best wel eens kunnen, mezelf kennende.....

Geef mij maar een historische roman met een kernfamilie waaromheen het grote gebeuren zich afspeelt. Dan valt er iets te identificeren. Dat had ik nu niet.
Ik heb non-fictielezers in mijn omgeving die wat neerkijken op het romangebeuren. 'Wat moet ik met andermans fantasie?' is dan de stelling. Aan 'Congo' zie je hoe veel moeilijker een boek te lezen is dat geen personen opvoert met wie je kunt meeleven. Natuurlijk zouden er dan gaten opgevuld moeten zijn met zaken die niet letterlijk zo gebeurd zijn en dat kun je dan onjuist vinden, maar ook non-fictie lezers uit mijn kennissenkring legden het boek halverwege opzij. Het was ook voor hen een taaie opgave.

 Boek besproken door Jop, Loes, Manon

redactie Janneke


Biografie op de website auteur

Video: auteur over zijn boek

Links naar positieve recensies

Recensie van Marcia Luyten

Felle kritiek van de Vlaamse schrijver Joris Note

 

 

Boekgrrls

Laatste keer bijgewerkt: 11/04/11  yvonnep