GETALLEN, SYMBOLEN, GEOMETRISCHE FIGUREN, MUZIEK EN ARCHITECTUUR
Vooral de mails over deze onderwerpen zijn moeilijk in te delen. Vormen
ze
wellicht het bindweefsel van de roman?
-----
Maar ik kom nu het getal ‘drie en vier’ in hoofdstuk 12 de
‘Driehoek’ alweer tegen: Max reist af naar een stedendriehoek in het
zuiden van Polen, genaamd Bielsko, Katowice en Kraków, een zuivere
gelijkbenige duivelsdriehoek. Max reist wat per trein langs de zijden
van
de driehoek. Op het snijpunt van de bisectrices, dus midden in de
driehoek
ligt een vierkant, Oświeçim, kamp Auschwitz dus. Hier is de vierhoek het
Gehenna, (het filiaal van de hel op aarde) de negatieve weerspiegeling
van
de Hemel in de proloog. Als een christen over de Via Dolorosa trekt Max
te
voet naar het vernietigingskamp Auschwitz-Birkenau: anus mundi. Deze
plek
was het nauwkeurige tegendeel van het paradijs. Je kunt de plek met
Google
Maps gemakkelijk vinden door te klikken op: Oswiecim, concentratiekamp,
Polen. Je kunt dan zelfs de huidige spoorlijn langs het kamp zien lopen
en
jezelf de verteller wanen, die boven het kamp zweeft. Mooie uitleg, wat
zit er toch veel in hè, in dat boek.
En wat de getallen aangaat: het tetragram JHWH bestaat wel uit 4
consonanten maar de getalswaarde van Hebreeuwse letters wordt anders
berekend. Het getal 3 staat traditioneel voor de hemel/god, het getal 4
voor de wereld/de mensen. Met traditioneel bedoel ik: in de bijbelse en
christelijke traditie... en het getal zeven zou dan staan voor
volledigheid of harmonie tussen de drie en de vier? Zeven is
traditioneel
een heilig getal toch?
Drie en vier = zeven. Het getal zeven betekent harmonie (de harmonie der
sferen?).
Max steekt een kruispunt over en aan de overkant staat een Mariabeeldje.
Bij het zien daarvan is ineens ‘disharmonie’, een dissonant: Max wordt
boos en maakt iets kapot. Er was sprake van een harmonisch liefdesspel,
andante maestoso. Ineens een dissonant: de bel en Max gaat er vandoor.
Voor Max zijn er twee soorten muziek:
1. Die van de harmonische toonladder. Hij beluistert die graag, heeft
kasten vol LP’s. 2. De zigeunermuziek, hij vindt die een beetje
kitscherig en de zigeuners die de muziek maken ook, maar toch schiet hij
telkens vol, hij smelt, is tot tranen toe bewogen.
Er schuilt iets in de zigeunermuziek wat hij thuis ook ervaart als hij
de
‘zigeunertoonladder’ met zijn verhoogde vierde toon speelt, die
Midden-Europese = joods-zigeunerachtige ‘snik’ die hem weerloos maakt.
Zou je kunnen zeggen dat er iets van een dissonant zit in die
zigeunermuziek? Is het een toon die de harmonie te buiten gaat? Waarom
maakt de disharmonie hem zo weerloos? Zit er iets ‘duivels’ in die
disharmonie?
Een verhoogde vierde toon zoals in een zigeunertoonladder resulteert in
een overmatige kwart op de grondtoon van de toonladder. Zo’n overmatige
kwart (of verminderde kwint, dat klinkt hetzelfde) werd in vroeger
tijden
aangetoond met de term ‘diabolis in musica’, ofwel duivel in de
muziek...
Inderdaad iets duivels dus! Of het daarmee ook onmiddellijk disharmonie
is, is overigens twijfelachtig; dergelijke intervallen maken de harmonie
juist ook interessant en zorgen voor de noodzakelijke dynamiek van
spanning-ontspanning die tonale muziek eigen is.
Terwijl Max in Polen rondstruint, trekt Ada (die door Max zo
rücksichtslos verlaten is) met Onno op. Onno bespreekt met Ada een
magisch kwadraat (de ‘vier’): m a x a d a x a m wat mag dit wel
betekenen?
Dit is Mahler….
Onno is vertrokken maar waarheen? Is hij dood of leeft hij nog ergens
buiten bereik van degenen die hem toch het liefste zouden moeten zijn,
Max, Sophia en Quinten. Het enige dat hij achterlaat is een brief. Max
hoort voordurend een regel (Ich bin der Welt abhanden gekommen) in zijn
hoofd (p. 592). Dit is uit de vijf Rückertliederen. Ik heb het gehele
lied opgezocht: Ich bin der Welt abhanden gekommen, Mit der ich sonst
viele Zeit verdorben, Sie hat so lange nichts von mir vernommen, Sie mag
wohl glauben, ich sei gestorben! (…)
Het is merkwaardig dat er juist afgelopen week gesproken werd over het
dagboek van Alma Mahler, dat in de etalage van het antiquariaat van
Ada's
vader lag. Er moet een verband zijn maar ik zie het niet. Iemand van
jullie? Er was sprake van een driehoeksverhouding tussen Gustav Mahler,
Alma en Walter Gropius. Weerspiegelt deze driehoek de verhouding Max,
Ada,
Onno?
Eerder zijn de twee driehoeksverhoudingen elkaars tegenpool. Ada hemels
(engel?) sereen, harmonisch en Alma (duivelin?) die haar leven door
disharmonie veroorzaakt. Heeft iemand van jullie een verklaring of daas
ik
door?
Nog een leuk weetje: Mulisch voltooide de 65 hoofdstukken van dit boek
toen hij 65 werd en in dat jaar heeft hij ook zijn zoon gekregen.
Gaande het verhaal, waarin ik me steeds weer verwonderde over al die
getallen en getalsverhoudingen is me niet duidelijk geworden of er
überhaupt wel zo’n plek is. Wel werd me duidelijk dat er door het
scheppen van harmonie (in maten en verhoudingen) een soort hemelse
toestand gecreëerd wordt, zowel in de muziek als in de beeldende en de
bouwkunst als wel in de ordening van de planeten.
De belangrijke plaats die geometrische figuren innemen: de driehoek rond
Auschwitz, de man van Vitruvius (da Vinci), de precieze afmetingen van
het
tabernakel. Perfect harmonisch, zowel in de muziek (p. 622: experiment
met
de gitaar) als in de architectuur.
In zijn ultieme moment ziet Quinten, omringd door moeders, ‘een netwerk
van ontelbare, in elkaar gevlochten cijfers 8’: de verdubbeling van de
magische cirkel.
En de eeuwigheid, of beter gezegd oneindigheid, wordt verbeeld met een 8
op z’n kant... dat zag ik er dan weer in.
Een tijdje terug vond ik in een boekhandel een boekje met mooie oude
tekeningen van de hand van 18e (?) eeuwse architect Giovanni Battista
Piranesi. Ik heb het nog niet echt gelezen, maar toen ik het
doorbladerde,
zag ik tot mijn verbazing de tekening die de gebonden versie van ‘De
ontdekking van de hemel’ siert. Even opgezocht en ja hoor, hij stond
inderdaad in het colofon. Ik ben verschillende indirecte verwijzingen
naar
hem tegengekomen, bijv: een van de mensen in het kasteel laat Quinten
een
boek zien, als deze vraagt naar tekeningen van een oneindig gebouw. De
man
denkt dat een boek dat hij heeft er dichtbij komt. Ik heb het idee dat
hierin tekeningen van Piranesi staan, als ik de beschrijving ervan lees.
Ik ben nergens in het verhaal de naam van deze architect tegen gekomen,
iemand anders wel? Dus eigenlijk verborgen wistjedatjes, waar hij dus
niet
al te opzichtig mee pronkt.
Toch plagiaat?????? en dik doen met een ander zijn veren?????
Ik denk eerder dat hij het werk van Piranesi gebruikt heeft als
inspiratie, en dat hij verder niet op hem ingegaan is, omdat dat geen
functie in het boek zou hebben gehad. Volgens mij hebben alle andere
wistjedatjes in ‘De ontdekking van de hemel’ wel een functie, niet om
te laten zien hoe slim Mulisch is, maar om te laten zien hoe slim de
personages zijn, en veel van die dingen komen terug later in het boek.
OK,
hij is volgens mij geen bescheiden man, dat had wat meer gemogen. Maar
ik
denk dat hij gewoon goed gebruik heeft gemaakt van zijn slimheid en
kennis
(die hij nou eenmaal heeft, daar is tenslotte niks aan te doen! En het
is
zonde om dat dan niet te benutten, al maakt het je niet beter dan andere
mensen) om van ‘De ontdekking van de hemel’ een mooi boek te maken.
Er is ook een hoofdstuk over de architectuur in de Ontdekking van de
hemel. Wat mij opviel daarin: Palladio heeft Quintens voorkeur, waardoor
anderen onbelicht blijven (zo kan Mulisch schiften). Het gaat bij de
functie van de architectuur in het boek niet om stijlvormen maar om
thema’s waarvan het architectonische product de uitdrukking is.
Zit er nog een subsublaagje in ’t gebouw? (Ik hou dat beeld er maar even
in. Of zijn ’t meer pilaren?). Komen we dan terecht bij de
getallensymboliek, de vele spiegeleffecten en zo?
Toch heb ik het gevoel dat al die subteksten (getallen, meetkundige
symbolen) etc. een boodschap overbrengen die niet de letterlijke is.
Mulisch heeft echt niet voor niets die beelden tot in den treure (als je
er op gaat letten) herhaald, een doorlopende onderlaag als het ware.
Die Diskos, bestaat die echt? en wat is daar over bekend?
Weinig. Hij is in ieder geval (nog) niet ontcijferd. Hij staat in het
museum in Heraklion en is aan beide kanten gegraveerd met een soort
hiëroglyfen. Het wordt verondersteld dat ze gegraveerd zijn in het
schrift en de taal van de Minoiërs die Kreta bewoonden en die volgens
een
zeer democratisch systeem regeerden. De inscripties zijn spiraalvormig
aangebracht (als een slakkenhuis). Er staan in totaal 45 verschillende
symbolen op. De woorden worden gevormd door groepen van symbolen die
misschien allemaal een lettergreep zijn. Er staan waarschijnlijk ook
ideogrammen op: die stellen menselijke en dierlijke figuren voor en
diverse werktuigen.
Wel leuk nog is dat een collega van mij (een oud-werknemer van het
Meertens Instituut van het Bureau van Voskuil, kortom vol sappige
anekdotes) me allerlei trivialia wist te melden over namen. Zowel Onno
als
Anna zijn palindromen, namen die omkeerbaar te lezen zijn. Je kunt dat
uitleggen dat de namen zowel het begin als het einde in zich hebben, je
weet wel, de alpha en de omega, kortom (iets) goddelijks hebben of
gewoon
domweg goddelijk zijn. Nogmaals tsja, Mulisch, het heeft iets weg van
een
Middeleeuws schilderij waarin je de symbolen moet kennen om het
schilderij
uit te kunnen leggen als een puzzel.
Op het gevaar af dat ik te veel zeur over het getal drie, het getal vier,
driehoeken en vierkanten of rechthoeken (zoals bedden) merk ik toch op
dat
ze al lezende steeds maar voorbij blijven komen, daar komen cirkels en
ovalen bij tot ik aankom bij de mens van Vitruvius, door Quinten
uitgebeeld in de vorm van wollen draden op het tapijt. Het verband
tussen
de muziek en de bouwkunst begint te dagen -------------------
|
De diverse onderdelen
van de Ontdekking van de Hemel
die de boekgrrls bespraken:
Het verhaal
De proloog
Intermezzi en hemelse plannen
Wie of wat is Quinten en wie is
zijn vader
Sleutelfiguren en andere
verwijzingen
Foutjes
Overige mails over de inhoud
Waardering
|
