Catherine Merridale: Ivans oorlog
Leven en Dood in het Rode Leger, 1939 -1945
oorspronkelijke titel: Ivan's War. The Red Army 1939-45
Vertaling: Henk Moerdijk


Catherine Merridale is hoogleraar contemporaine geschiedenis aan de Queen Mary University in Londen, gespecialiseerd in de ontwikkelingen in Rusland en de Sovjet-Unie gedurende de 20ste eeuw. In haar werk combineert ze archiefonderzoek met informatie uit persoonlijke documenten en 'verhalen', uit orale geschiedenis dus. In 2000 verscheen van haar hand 'Night of
Stone', herinneringen van slachtoffers van Stalin's dictatorschap.

In Ivans Oorlog (2005) beschrijft ze het verhaal van het Rode Leger tijdens WO II. Nauwkeuriger - ze analyseert de belevenissen van de 'Ivans', onze 'Jan Soldaat', de Engelse 'Tommy'. De mannen, piepjong of al wat ouder, die met miljoenen uit alle uithoeken van die immense Sovjetrepubliek als dienstplichtigen werden opgeroepen.

Het epos van die strijd was natuurlijk al lang bekend. Het ongetrainde en minimaal uitgeruste leger dat werd opgerold: na een paar maanden was driekwart van de SU in Duitse handen. Het beleg van Moskou. De val en herverovering (jan. '43) van Stalingrad, tevens het keerpunt in de strijd.

De verliezen in die oorlog werden catastrofaal en de gevolgen dramatisch. Zo'n 27 miljoen burgers zouden omkomen, waaronder 8 miljoen soldaten. Van de mannen, geboren in 1921, kwam 90% om het leven. Het land verwoest, vrouwen en kinderen geteisterd door honger en ziekte; er wordt gesproken over een 25 miljoen daklozen toen de overwinning eenmaal was binnengehaald.

De officiele geschiedschrijving bleef uiteraard staan in het teken van de Sovjet-ideologie: het Rode Leger van Boeren en Arbeiders had uit liefde voor het moederland de fascistische vijand op zijn eigen terrein verslagen. Parades werden georkestreerd. Monumenten opgericht. Het individu bleef buiten beeld. Ivan werd de onbaatzuchtige heldenrol toegeschreven. Zijn paniek, lafheid en soms excessieve wreedheid werden afgedekt door zwijgen.

Pas in de negentiger jaren werd het mogelijk enig zicht te krijgen op de werkelijkheid van het slachtveld achter de geidealiseerde versie van de Sovjetpropaganda. Archieven kwamen beschikbaar. De censuur op publicaties werd minder rigide. Verhalen mochten weer verteld worden. Dus werd het voor Merridale mogelijk haar onderzoek te starten. Ze bezocht met haar team de meest beruchte slagvelden, bestudeerde archieven, las dagboeken en brieven. En sprak met honderden veteranen - soms via bemiddeling van hun (achter)kleinkinderen. Op zoek naar de ware verhalen achter de mythe.

En zij schreef een fascinerend en vaak onthutsend boek, dat leest als een spannende roman. In elf hoofdstukken beschrijft ze, voortdurend citerend en analyserend, zeer gedetailleerd het verloop van de strijd. Vanaf het chaotische begin in juni 1941, toen Hitler, ondanks een niet-aanvalsverdrag, de Sovjet-Unie binnenviel. Tot na het huiveringwekkende einde, waarin Berlijn werd ingenomen en Duitsland capituleerde. Maar waarin de Ivans zich te buiten gingen aan een orgie van geweld, opgezweept door hogerhand, wraakgevoelens en grote hoeveelheden wodka. De anonieme (Een) Vrouw in Berlijn (1955) heeft er in haar dagboek over verteld. En het lezen van het desbetreffende hoofdstuk 9 ('Lijkenpikkerij') is een pijnlijke ervaring.

Een voorbeeld van de boodschappen die de Ivans kregen. Stalin in '42:

'Geen stap terug! De enige verzachtende omstandigheid is de dood' (p.160).

En in '44:

'Op naar het hol van het beest'.

Het werd de leus, met rode verf op dezijkant van veel tanks gekalkt. Ilja Erenburg, een zeer populair publicist (p.188):

'Als je een Duitser hebt gedood, dood je er nog een. Niets is zo plezierig als Duitse lijken'.

Een veteraan (p.309) in een brief naar zijn ouders:

"Je hart springt op van vreugde als je door een brandende Duitse stad rijdt. We nemen wraak voor alles, onze wraak is gerechtvaardigd. Vuur om vuur, bloed om bloed, dood om dood".

Het gaat uiteraard vaak over oorlogsgeweld in dit boek. Doorgaans in nuchtere en feitelijke mededelingen. Soms ook zeer ontroerend. Zoals in het inleidende hoofdstuk, waarin Merridale vertelt over haar gesprek met een vrouw ('32) uit de huidige Oekraine.

"Lieve meisjes, beste meisjes, wat kan ik jullie over die verschrikkelijke oorlog vertellen? ...Er waren tanks, er waren vliegtuigen ..de lucht was zwart. God verhoede! .. Ik was negen. Mensen huilden, iedereen huilde, mijn moeder huilde. Mijn lieve meisjes".

Achterhaalde Merridale echt 'de werkelijkheid achter de mythe'? Hadden de veteranen het hart op de tong? Nee, stelt zij in een afrondend hoofdstuk. De Ivans hadden te maken met een ingewikkeld loyaliteitsconflict. Ze waren opgevoed in het Sovjetsysteem, met angst voor repressie - de Goelag. Met een
sterk ontwikkeld gevoel voor het collectief' en liefde voor het moederland. Zelfreflectie was voor hen een onbekend fenomeen. Bovendien waren ze inmiddels allemaal wel erg oud geworden. "Dat was toen".
 

 

Mart

 


Uitg. Nieuw Amsterdam / Manteau, 2007

Omslag Ivans Oorlog



388 pag's, excl. noten, bibliografie en register.
 

 


Rode Leger

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


Ilja Erenburg als Kriegspropagandist im Zweiten Weltkrieg

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Goelag

Boekgrrls

Laatste keer bijgewerkt: 10/06/07  Eisjen