Inspiratie uit familie
geschiedenis
Net als in haar vorige boek De middagvrouw liet Julia Franck
zich voor Rug aan rug inspireren door haar eigen
familiegeschiedenis. Zelf woonde ze voor ze samen met haar moeder en
zusjes naar West- Berlijn vluchtte tot haar dertiende in de toenmalige
DDR. Rug aan rug is gesitueerd in Oost-Berlijn en vertelt het
verhaal van Ella en haar broertje Thomas, die in de jaren 50 van de
vorige eeuw opgroeien in het huis van hun moeder, de beeldhoudster
Käthe. Model voor Käthe stond haar grootmoeder van vaders zijde, die
Julia Franck als hard en gevoelloos beschrijft. Thomas lijkt in bijna
alles op haar intelligente en gevoelige oom Gottlieb, die zoals ze het
zelf formuleert 'leed aan de mensheid'.
Kinderen zoeken bescherming
bij elkaar
Het begint veelbelovend met een aangrijpend hoofdstuk waarin de twee
kinderen het huis van top tot teen schoonmaken in de veronderstelling
dat ze daarmee hun moeder, die twee weken van huis is geweest om stenen
te hakken in de steengroeve, een enorm plezier doen. De kille reactie
van Käthe is hartverscheurend en het feit dat ze niet eens opmerkt dat
haar kinderen daarna drie dagen verdwijnen zegt genoeg over het gebrek
aan warmte waarmee ze Ella en Thomas bejegend. De joodse Käthe koos
nadat de vader van Ella en Thomas was omgekomen en ze zelf de nazitijd
had overleefd hoopvol voor het communistische Duitsland. Haar
kritiekloze en slaafse engagement maken haar echter blind voor de
verlangens van haar kinderen en met haar bruuske manieren schoffeert en
kwetst ze Ella en Thomas herhaaldelijk. Niet zo verwonderlijk dus dat
Thomas en Ella vooral bescherming bij elkaar zoeken. Maar hoe kun je
zonder de steun van je moeder voorkomen dat je zus verkracht wordt door
de onderhuurder, die een even vurig als ijverig Stasi lid is? En wat
kun je doen als je moeder je broertje uit ideologische overtuiging naar
een kamp stuurt om daar werk te verrichten dat veel te zwaar voor hem
is? De opstandige Ella zoekt haar toevlucht steeds meer in ziekte en
vreemd gedrag, terwijl Thomas zich zo goed en zo kwaad als het gaat
probeert aan te passen aan de wensen van zijn moeder. Wanneer in 1961
een begin gemaakt wordt met de bouw van de muur beseffen beide ten
volle dat hun wereld er alleen maar kleiner op zal worden.
Zwart-wit beelden
Het is geen
opgewekt verhaal dat Julia Franck vertelt, in tegendeel zelfs; het is
een bijzonder triest verhaal over kinderen die overgeleverd zijn aan de
macht van hun moeder en een moeder die zich steeds meer overlevert aan
de macht van een politiek systeem. De daarmee gepaard gaande
restricties zijn voor Käthe vanuit haar ideologische overtuiging een
begrenzing die ze aanvaard; voor Thomas en Ella daarentegen zijn de
steeds verder gaande beperkingen wurgend. Een tragisch en
tegelijkertijd confronterend verhaal kan mits goed geschreven een
uitstekend boek opleveren, maar Rug aan rug mist daarvoor in mijn ogen
voldoende nuancering. Ik stoorde me tenminste het meest aan de
zwart-wit beelden die Franck schetst. Naast de jonge, Ella en Thomas
tref je, een enkele uitzondering daargelaten, alleen maar onsympathieke en harteloze personages aan. Dat Franck daarmee de
bedoeling heeft het politieke systeem in de DDR een gezicht te geven is
duidelijk, maar wat mij betreft hadden enkele tinten grijs het geheel
evenwichtiger gemaakt. Tegelijkertijd besef ik ook dat het opgroeien in
een land waar je leven in toenemende mate bepaald wordt door de staat
voor mij een stuk moeilijker voor te stellen is dan voor Franck zelf.
Haar ervaringen en die van haar familie zullen ongetwijfeld deze roman
mede vormgegeven hebben.
Janneke
 Wat een heftig verhaal. 'De
middagvrouw' heb ik gelezen en ook daarvan had je het idee dat de
nuancering miste. Het gaf je het gevoel dat Julia Franck kansen om het
gegeven goed uit te werken liet liggen. Kennelijk is dat nu weer zo.
Maar misschien wil ze juist dat het 'ergert', dat je denkt wat een
harteloze mensen (was bij 'De middagvrouw' ook zo) En inderdaad
opgroeien in een land waar geen vrijheid is kunnen wij
ons deels voorstellen maar nooit weten hoe het écht is.
Ik denk eerlijk gezegd dat het
opzettelijk is, dus net als in De middagvrouw. Het wordt alleen
daardoor een heel erg afstandelijk verhaal. Terwijl ik denk zo
zwart-wit kan het toch nooit geweest zijn? Er waren heus een aantal
uitzonderingen (de vriend van Thomas en diens moeder, de verpleegster
die hij later ontmoet), maar over het algemeen vond ik - met mijn
westerse blik - het te eenzijdig.
|
website Julia Franck
(Duits)
interview
op Literatuurplein
Leesfragment
|
