Julia Franck
Rug aan rug

Oorspronkelijke titel: Rücken an Rücken
Vertaald door Goverdien Hauth-Grubben
320 pagina's | Wereldbibliotheek | april 2012



Inspiratie uit familie geschiedenis
Net als in haar vorige boek De middagvrouw liet Julia Franck zich voor Rug aan rug inspireren door haar eigen familiegeschiedenis. Zelf woonde ze voor ze samen met haar moeder en zusjes naar West- Berlijn vluchtte tot haar dertiende in de toenmalige DDR. Rug aan rug is gesitueerd in Oost-Berlijn en vertelt het verhaal van Ella en haar broertje Thomas, die in de jaren 50 van de vorige eeuw opgroeien in het huis van hun moeder, de beeldhoudster Käthe. Model voor Käthe stond haar grootmoeder van vaders zijde, die Julia Franck als hard en gevoelloos beschrijft. Thomas lijkt in bijna alles op haar intelligente en gevoelige oom Gottlieb, die zoals ze het zelf formuleert 'leed aan de mensheid'.


Kinderen zoeken bescherming bij elkaar
Het begint veelbelovend met een aangrijpend hoofdstuk waarin de twee kinderen het huis van top tot teen schoonmaken in de veronderstelling dat ze daarmee hun moeder, die twee weken van huis is geweest om stenen te hakken in de steengroeve, een enorm plezier doen. De kille reactie van Käthe is hartverscheurend en het feit dat ze niet eens opmerkt dat haar kinderen daarna drie dagen verdwijnen zegt genoeg over het gebrek aan warmte waarmee ze Ella en Thomas bejegend. De joodse Käthe koos nadat de vader van Ella en Thomas was omgekomen en ze zelf de nazitijd had overleefd hoopvol voor het communistische Duitsland. Haar kritiekloze en slaafse engagement maken haar echter blind voor de verlangens van haar kinderen en met haar bruuske manieren schoffeert en kwetst ze Ella en Thomas herhaaldelijk. Niet zo verwonderlijk dus dat Thomas en Ella vooral bescherming bij elkaar zoeken. Maar hoe kun je zonder de steun van je moeder voorkomen dat je zus verkracht wordt door de onderhuurder, die een even vurig als ijverig Stasi lid is? En wat kun je doen als je moeder je broertje uit ideologische overtuiging naar een kamp stuurt om daar werk te verrichten dat veel te zwaar voor hem is? De opstandige Ella zoekt haar toevlucht steeds meer in ziekte en vreemd gedrag, terwijl Thomas zich zo goed en zo kwaad als het gaat probeert aan te passen aan de wensen van zijn moeder. Wanneer in 1961 een begin gemaakt wordt met de bouw van de muur beseffen beide ten volle dat hun wereld er alleen maar kleiner op zal worden.

Zwart-wit beelden
Het is geen opgewekt verhaal dat Julia Franck vertelt, in tegendeel zelfs; het is een bijzonder triest verhaal over kinderen die overgeleverd zijn aan de macht van hun moeder en een moeder die zich steeds meer overlevert aan de macht van een politiek systeem. De daarmee gepaard gaande restricties zijn voor Käthe vanuit haar ideologische overtuiging een begrenzing die ze aanvaard; voor Thomas en Ella daarentegen zijn de steeds verder gaande beperkingen wurgend. Een tragisch en tegelijkertijd confronterend verhaal kan mits goed geschreven een uitstekend boek opleveren, maar Rug aan rug mist daarvoor in mijn ogen voldoende nuancering. Ik stoorde me tenminste het meest aan de zwart-wit beelden die Franck schetst. Naast de jonge, Ella en Thomas tref je, een enkele uitzondering daargelaten, alleen maar onsympathieke en harteloze personages aan. Dat Franck daarmee de bedoeling heeft het politieke systeem in de DDR een gezicht te geven is duidelijk, maar wat mij betreft hadden enkele tinten grijs het geheel evenwichtiger gemaakt. Tegelijkertijd besef ik ook dat het opgroeien in een land waar je leven in toenemende mate bepaald wordt door de staat voor mij een stuk moeilijker voor te stellen is dan voor Franck zelf. Haar ervaringen en die van haar familie zullen ongetwijfeld deze roman mede vormgegeven hebben.



  Janneke



Wat een heftig verhaal. 'De middagvrouw' heb ik gelezen en ook daarvan had je het idee dat de nuancering miste. Het gaf je het gevoel dat Julia Franck kansen om het gegeven goed uit te werken liet liggen. Kennelijk is dat nu weer zo. Maar misschien wil ze juist dat het 'ergert', dat je denkt wat een harteloze mensen (was bij 'De middagvrouw' ook zo) En inderdaad opgroeien in een land waar geen vrijheid is kunnen wij
ons deels voorstellen maar nooit weten hoe het écht is.

Ik denk eerlijk gezegd dat het opzettelijk is, dus net als in De middagvrouw. Het wordt alleen daardoor een heel erg afstandelijk verhaal. Terwijl ik denk zo zwart-wit kan het toch nooit geweest zijn? Er waren heus een aantal uitzonderingen (de vriend van Thomas en diens moeder, de verpleegster die hij later ontmoet), maar over het algemeen vond ik - met mijn westerse blik - het te eenzijdig.




rug aan rug


Julia Franck

website Julia Franck

(Duits)

interview
op Literatuurplein

Leesfragment
Boekgrrls

Laatste keer bijgewerkt: 26/06/12  janneke