Deze roman, waarover al eerder enthousiast was gemaild, stond voorgedragen
voor de leeslijst Maar haalde het niet. Tot verdriet van sommige grrls. "Zonet deze roman zeer gefascineerd
uitgelezen. Jammer - jammer dat 't niet op de lijst is gekomen. Want er vallen heel wat mailtjes over uit te wisselen, lijkt me zo". En "het enige
boek in mijn leven, dat ik meteen een tweede keer ben gaan lezen. Jammer
ja, dat het niet op de lijst kwam".
Maar wat gebeurde? Het boek werd toch gelezen. En hoe! Vele tientallen
mails werden er in zeer korte tijd aan gewijd. Enthousiast, analyserend,
zoekend naar nog meer verwijzingen en evt. dubbele bodems. Het internet
werd geraadpleegd, literatuur werd nageslagen - het werd een vrolijke
exercitie. Maar dominant bleef: wat een prachtige, ontroerende roman is
dit!
Eerst maar een korte beschrijving van de inhoud. Een Engelse
student-Frans (de ik-figuur) is bezig met een promotie-onderzoek naar het
werk van de romancier Paul Michel. Deze schrijver zou sterk onder invloed
staan van de filosoof Foucault. De student vertrekt, dwingend gestimuleerd
door zijn vriendin, 'de Germaniste', naar Frankrijk om kontakt te zoeken
met zijn auteur, van wie hij inmiddels weet dat die als schizofreen
patient in een psychiatrische inrichting zit. Dit kontakt komt tot stand
en er ontstaat een fascinerende relatie met een verrassende afloop. Een
dramatische afloop ook: Paul Michel pleegt zelfmoord.
Uit de lijstaanbeveling: "Op een heel verteerbare manier wordt (wat)
filosofie door een mooi, maar triest en ook wel raadselachtig eindigend
verhaal heen geweven. Op zich 'zware' thema's zoals schizofrenie en
homosexualiteit ...[Michel is homoseksueel, evenals Foucault dat
was]...worden zeer helder en pakkend beschreven. Maar voor mij gaat het
boek vooral over het schrijven en de relatie tussen de schrijver en 'zijn'
lezer."
Het wordt lastig samenvatten, de discussie over deze roman. Sommige grrls
hadden het boek uit en begonnen met vragen over het einde: waarom....?
Anderen staken, enthousiast gemaakt, later in, hadden verrassende
suggesties en toen begon 't lezen soms weer van voren af aan.
Lastig wordt deze samenvatting ook, omdat de discussie met name ging over
'details' in de roman die de grrls die het boek niet lazen, niets zullen
zeggen. Maar vooruit, laten we er maar aan beginnen. En we volgen 't
verloop van die discussie. Inclusief verklappers en toelichtingen, ook uit
de tekst [..].
De eerste kwestie bleek het einde van het verhaal: de zelfmoord van Paul
Michel. "Paul Michel gaat dood, en wilde ook dood,
(............).
Betekent dat nu dat zijn dood door een negatief gevoel (teleurstelling,
angst, misschien falen) of door een positief gevoel (de belofte is
ingelost, zijn leven is 'af') is ingegeven?"
"Een negatief gevoel? Nee, daar geloof 'k niks van. Past ook niet bij de
personage PM: trots, onafhankelijk, 'buiten de orde'. (Faal)angst past
daar niet bij". "De zelfmoord wordt door PM zelf aangekondigd: hij heeft
als schrijver geen boodschappen meer te verkondigen, dus rest hem niets
anders dan te sterven." "Zijn leven was af."
Onherroepelijk kwam bij de dood van PM de functie van de uil ter sprake.
[Citaat pag. 164, uitg. De Prom: "Een gigantische witte uil (.....)
richtte zijn grote ogen strak op zijn gezicht en stortte zich op de
Citroen. Het dier knalde door de voorruit en sloeg zijn klauwen in zijn
gezicht en hals."]
Wat moeten we met die uil? Komt vaker in 't boek voor. "Ja, bizar, maar
waarom? Heeft het iets te maken met de 'uilachtige blik' van de
germaniste?"* "Tja, die uil is zeker een symbool voor iets.. wijsheid?
mystiek? silent killers? Owls hunt at night...?"
*[ Cit. pag. 25: "Ze had zulke dikke lenzen dat haar ogen erdoor vergroot
werden. Het resultaat was een uilachtige intensiteit (....... ) betrapte
ik me op overpeinzingen over het feit dat uilen levende zoogdieren aten".
Een nieuwe mailster meldde zich:
"Gisteravond begonnen en ik ben laaiend
enthousiast. Die strakke zinnen, wat een verademing na eerdere lectuur."
Ze kwam met een verrassende suggestie.
[De Germaniste heeft kontakt met haar vader en stiefvader; haar moeder is
buiten beeld]
" Op blz. 19 staat: ''She's got two fathers.'' "'I suppose one of them is
Zeus'', said Mike." Dat deed een belletje rinkelen. De dochter van Zeus,
de godin Athene, werd o.a. voorgesteld als uil. Ik kom al heel wat
Athene-trekjes van haar tegen: o.a de moeder die geen rol speelt (Athene
werd geboren uit het voorhoofd van Zeus) en Athene was ook niet bepaald
een hartelijk tiepje".
"N.a.v jouw Pallas Athene -associatie - nou --- daar zeg je zowat!! Heb
even gescharreld in mythologieboekjes. Was 't niet PA die Telemachus op
pad stuurde om Odysseus te zoeken/redden?! Kijk kijk - dat lijkt een hele
goeie!" [ De germaniste 'stuurde' de ik-figuur zo ongeveer naar P.M]
"Nee, PA was "geen hartelijk tiepje"; maar wel een bemiddelaar en een
regeltante, begrijp ik. Zeer intelligent en "de lieveling van haar vader",
las ik." "Dit geeft een heel nieuwe dimensie aan een boek dat ik toch al
lang geweldig vond. En daarom natuurlijk hebben de meeste karakters geen
naam! Ze zijn figuren geleend van de mythologie".
En daar kwam de uil weer in beeld:
"Behalve dat de uil staat voor Pallas
Athene en de Gemaniste (de uilogige was ook een naam voor Athene) staat
hij in de Griekse en vele andere mythologieen voor de boodschapper of
brenger van de dood.
Zie dit stukje:
Bij de Kwakiutl stammen hoorde een persoon die zou sterven zijn naam
roepen door de uil. Bij de Tsimshian geloofde men dat de uil, die
gewoonlijk de helper was van de Sjamaan, de dood bracht bij de persoon
waar hij overheen vloog. De uil is ook de stille en wijze schakel naar de
spirituele wereld."
Over de psych met de haaitandjes
"Ik zit in 't achterhoofd alsmaar te utteren over die psych. met de
haaientandjes. Moet ergens naar /naar iemand verwijzen! Kennen we het
epiteton "de haaientandige..."? Ikke niet. Ja, Poseidon woedde rond met
een drietand, maar dat slaat op niks."
"Ah, dat heb ik voor zoete koek geslikt, maar dat is eigenlijk wel
opvallend raar ja. Het ging om puntig geslepen tanden en niet alleen maar
hoektanden à la Dracula hè? Wel kwam ik de Leviathan tegen, nu bekend na
onze discussie van een tijd geleden. Ze lopen op pag. 94 steeds verder de
gangen van de psychiatrische kliniek in ''The stench persisted(..).We
went on, deeper and deeper, into the body of Leviathan.''
" Overigens: draken bewaken de diverse instituties (onvriendelijke dames
bij bibliotheek en de kliniek). Een combinatie van Foucault (uitsluiting
binnen instituties) en de Odyssee (de held die draken verslaat)?"
"Ik herinner me wel de cyclopen. Wellicht eerder die Leviathan?? Ja, ik
weet nog steeds niet of we de toespelingen alleen maar in de klassieke
hoek moeten zoeken. De Leviathan is nou weer een bijbels beeld. Jammer dat
ik van Foucault weinig meer weet dan wat encyclopediekreten."
"Ik herinner me alleen maar tongetjes. Maar eet je muizen, dan kom je
toch niet ver met alleen maar een tongetje? Roofvogels hebben scherp
gebogen snavels waarmee ze stukken vlees van hun prooi afscheuren en dan
doorslikken. Trouwens, een uil van een beetje formaat slikt een muisje
gewoon in zijn geheel door, (je vindt altijd tandjes en botten in hun
braakballen) ze hebben in ieder geval echt geen tanden nodig. Ik geloof
dat we nu misschien te ver doordraven met achter _alles_ een dubbele
bodem zoeken...(maar heel misschien is er een andere figuur in de
mythologie met geslepen tanden dan... ;-0) Trouwens ik zocht net 'uil' op
in de woordenboek omdat ik niet zeker was of braakballen de juiste
vertaling was van 'owl pellets' en vond o.a. de uitdrukking 'uilen naar
Athene dragen.' Huh? Heb ik nog nooit gehoord, en eerlijk gezegd snap ik
niet wat hiermee bedoeld is, maar het heeft vast ook iets met dit boek te
maken..."
"Elma schreef een toelichting op het eetgedrag van de uil en zegt: Ik
geloof dat we nu misschien te ver doordraven met achter _alles_ een
dubbele bodem te zoeken...
Kijk, dat weet ik dan weer. En nee, ik ben ervan overtuigd, dat we nog
hooguit een kwart van de verwijzingen gezien hebben, we zoeken er niet
teveel achter. Als Duncker van Jacques Martel, de psychiater die bij The
Bank of England op bezoek is zegt, dat hij puntig geslepen tandjes heeft,
dan doet ze dat niet voor de gezelligheid maak ik op uit de rest van het
boek. Maar ik had terug moeten lezen, want er staat duidelijk bij:
suggesting the jaws of a shark. Deze psychiater blijkt de zaakwaarnemer
van PM te zijn, maar had daar niets van gezegd toen de ik hem in Londen
verteld had dat hij PM ging opzoeken. Terwijl hij wel over het bestaan van
een zaakwaarnemer had gepráat met de ik. Hij had trouwens niet alleen
haaientanden, maar ook een gigantisch lijf, meer dan twee meter lang. Deze
achterbakse meneer vervult weer een functie. Helaas weet ik te weinig van
Foucaulds ideeën over krankzinnigheid en psychiaters, alleen maar dat hij
daar zo zijn ideeën over had"
Van 'tandjes naar minautarus'
"Het lijkt er op, dat de Germaniste en Jacques Martel er een vooropgezette
bedoeling mee hadden om de ik/de lezer naar Michel te sturen. Het leek me
wel leuk om in Paul Michel de Minotaurus te zien en dan is de ik de
koningszoon die zich ''vrijwillig'' bereid verklaarde om aan de Minotaurus
geofferd te worden. Nu ga ik misschien wel te ver, maar zo uitproberend
kom je nog eens ergens. Of nergens. So what. Het is niet voor niets dat
iedereen behoefte heeft om dit boek te laten nasudderen. Ook al ken ik de
exacte mythologische verhalen vaak niet, de inhoud is fundamenteel en komt
in allerlei sprookjes en verhalen terug, we hebben allemaal weet van die
thema's, halfbewust op zijn minst. Je voelt dat het boek geen vrijblijvend
verhaal is. Volgens mij is zelfs elk detail betekenisdragend. Ik zag, dat
Duncker hoogleraar in de Engelse letterkunde is, ook in Duitsland en
Frankrijk gewerkt heeft, ze zwemt dus in literatuur,dat is voor haar een
vanzelfsprekende bron"
" Over het ziekenhuis in Clermont-Ferrant: de naam van de Minotaurus valt.
Dat was het mensenetend monster dat was opgesloten in het labyrinth van
Kreta. Het ziekenhuis heeft inderdaad een heel gangenstelsel waarlangs
dokter Pascale Vaury (Ariadne?) de ''lezer'' naar de opgesloten schrijver
leidt. ''De lezer'' bevrijdt de Minotaurus (Paul Michel) met de liefde als
wapen. In de mythe zegt het orakel tegen Theseus, ''Aan uw onderneming zal
een gelukkig gevolg beschoren zijn, wanneer gij de liefde als leidsvrouwe
kiest''. Fraai ook de twee ''schikgodinnen'' die bij de receptie zitten,
twee oude vrouwen, in de Nederlandse vertaling op blz. 105. ''Hun handen
plukten aan hun rokken''. In het Nederlands is dit een mooie zinspeling op
het spinrokken van de (eigenlijk 3) schikgodinnen, de Moiren"
Een koud of warm boek?
"Na de eerste keer lezen warm, na de tweede keer wisselend. De humor van
PM maakt de relatie tussen hem en de student prachtig én warm. Bij tweede
lezing realiseer je je echter al in het begin dat de student voor de
germaniste vooral (alleen?) een instrument is, dus dat maakt het ook een
verhaal van kille berekening. Ik weet niet meer wie dat schreef, maar
invalshoek dat zij kan worden gezien als Athene, en dat voor goden mensen
maar pionnen zijn, vind ik wel passend en haalt de kou er een béétje uit
naar m'n gevoel."
" Het is het een boek over homosexualiteit, over liefde. Hierbij kun je
stellen dat het "koud" eindigt, iedereen "gebruikt" elkaar, van echte
liefde is geen sprake. Passie misschien, maar dat levert verdraaid weinig
op."
"Uiteindelijk is niet PM, maar vooral de ikfiguur het slachtoffer van de
Germaniste/uil. Hij is door haar gebruikt en dus haar prooi geweest. Zij
heeft in haar uilgedaante PM geholpen te sterven en is zo met hem verenigd
in de dood. De ikfiguur heeft beiden verloren. Nu begrijp ik ook beter dat
die ogenschijnlijk vredige droom aan het begin van het boek hem tot
hysterisch gillen brengt. (...). Voor mij is het boek toch warm, maar
onderdehand wanhopig warm, omdat de lezer van Michel, de student, zijn
ideale schrijver liefhad"
Afrondend:
" Foucault was hoogleraar in Clermont-Ferrand. Dat het verhaal
zich daar afspeelt is alweer een betekenisvol detail. Volgens de
dankbetuiging van Duncker in haar boek is zij in dat ziekenhuis geweest en
bedankt ze staf en patiënten . Zij heeft van de echte Pascal Vaury,
Pascale gemaakt en van Jacqueline Martel Jacques. Hoef me dus niet af te
vragen of ze nog wat wilde met die namen. Nee, zo gauw mensen van haar een
naam krijgen, kun je ze met rust laten denk ik. Niet helemaal bij Paul
Michel. Leuk, dat Paul Michel overgaat in Michel Foucault."
"Een element dat ik nog een beetje miste in de discussie was het mooie
beeld van de keten van lezers en schrijvers die de tijd overstijgt. Had
iemand het niet over het Droste effect? Een schrijver pakt je als lezer,
je hebt het gevoel dat zij/hij persoonlijk tot je spreekt, zij/hij
inspireert je misschien tot bepaalde houdingen of handelingen (al dan niet
het schrijven). Maar die schrijver is zelf ook weer lezer, in meer of
mindere mate beinvloed door andere schrijvers, die op hun beurt (..). " >
