Ayn Rand: De eeuwige bron


Deze enorme pil heb ik, af en toe tot m'n eigen verbazing, met veel plezier gelezen. En m'n voornaamste indruk is: wat een merkwaardig boek. Ben benieuwd of anderen dit boek ook kennen, en wat zij ervan vonden? En of het vergelijkbaar is met Atlas shrugged, dat ik nog heb liggen?

De eeuwgie bron vertelt het verhaal van Howard Roark, een talentvol maar eigenzinnig architekt, die zich afzet tegen de kennelijk in de VS tussen de Wereldoorlogen heersende architektonische mode om terug te grijpen op klassieke stijlen en gebouwen met allerlei klassieke frutsels en versiersels te ontwerpen. Roark wil modern bouwen, wolkenkrabbers, strak van lijn en functioneel. Hij heeft daarbij een voorbeeld aan Henry Cameron, een inmiddels oudere architekt, die het volgens Roark tot dan toe mooiste gebouw in New York heeft neergezet, maar die inmiddels omdat hij alleen in z'n eigen stijl wil ontwerpen geen opdrachten meer krijgt en aan de drank is geraakt. Hij raadt Roark af zijn volgeling te zijn, omdat hij bang is dat Roark hetzelfde lot beschoren is. Maar Roark is eigenwijs, gaat bij Cameron in de leer, en richt daarna z'n eigen bureau op. Hij doet nooit enige concessie, dus de opdrachten komen maar mondjesmaat of blijven weg.

Af en toe heeft hij contact met Peter Keating, een architekt met wie hij op de architektenopleiding heeft gezeten, en die als beste van z'n jaar slaagde toen Roark vanwege z'n eigenzinnigheid van school werd gestuurd. Keating bouwt wel naar de algemene smaak, en weet zo te verbergen dat hij eigenlijk geen talent heeft. Zo wordt hij, anders dan Roark, wÚl een gevierd en rijk architekt. Noodgedwongen roept Keating echter een paar keer Roarks hulp in, en na allerhande andere perikelen resulteert dat in het dramatische slot van het verhaal.

Een ander belangrijk personage is Elsworth Toohey, een op macht belust mannetje, columnist bij een pulpkrant, die door geslijm en andere machinaties zijn protegÚ's (schrijvers, kunstenaars, en ook architekten) naar voren weet te schuiven. Keating wordt ÚÚn van hen. Verder is er Dominique Francon, de enige belangrijke vrouw in het verhaal. Zij is de dochter van de beroemde architekt Guy Francon, bij wie Keating na de afronding van z'n opleiding in dienst is getreden, ze is columniste bij dezelfde krant als Toohey, en ze is volgens het OSM-wereldje waarin het verhaal zich afspeelt eigenlijk net zo'n pain in the ass als Roark. Ze valt dan ook als een blok op hem, maar om redenen die mij tot het eind toe niet duidelijk werden houden Roark en zij dat geheim; in het openbaar doet Dominique alsof ze Roark haat. Binnen hun 'relatie' is ze een volslagen van afhankelijke persoon: Roark bepaalt wanneer ze elkaar zien en wat er dan gebeurt.

Dominique trouwt eerst met Keating, die haar bewondert maar absoluut niet aan haar gewaagd is, en daarna met Gail Wynand, de steenrijke eigenaar van de pulpkrant waar zij en Toohey voor schrijven. Gail lijkt echt van haar te houden, en zij ook wel van hem, maar: Roark blijft, in het geheim, voor haar voorop staan. Dit leidt tot rare toestanden als Gail en Howard elkaar leren kennen doordat Howard de opdracht krijgt een woonhuis voor Gail en Dominique te bouwen, en Gail en Howard als twee tegenpolen onverwacht vrienden worden. Tegenpolen, want Roark doet wat hij zelf wil en doet geen enkele concessie aan de maatschappij, terwijl Wynand krantenmagnaat is geworden door de pulp te verkopen waar hij zelf van walgt, maar die 'het volk' wenst.

Door het verhaal van deze personages te vertellen, probeert Rand haar visie op het leven duidelijk te maken. Wat ik ervan begreep komt die erop neer dat een mens in die zin 'ego´stisch' moet zijn dat hij zijn eigen neigingen moet volgen en z'n eigen wensen moet proberen te realiseren. Niet je oren naar anderen laten hangen, zoals Keating doet, maar je eigen weg zoeken en zo je eigen wezen realiseren, zoals Roark doet.

Mensen zoals Keating noemt Rand tweede-hands mensen, omdat ze niet uit en voor zichzelf leven, maar 'voor' anderen, d.w.z. om de waardering van anderen te krijgen, ook al is dat voor iets waar ze zelf helemaal niet achter staan (zo wordt Keating architekt omdat hij dat een beroep acht waarmee een succesvolle positie in de maatschappij te behalen valt, terwijl hij diep in z'n hart liever kunstschilder was geworden). Met zulke mensen, die zich alleen maar laten bewegen door wat anderen van ze vinden, daarmee zit de wereld vol, volgens
Rand.

So far, so good, maar wat ik er minder begrijpelijk aan vond was dat ze deze manier van 'voor anderen leven' altru´sme noemde. Ik begreep er daardoor af en toe niets van, want ik ontwaarde in het hele boek geen persoon die ook maar een beetje altru´stisch was in de gebruikelijke betekenis (volgens het woordenboek: iemand die zijn handelwijze laat bepalen door de belangen van anderen). Da's iets heel anders dan wat Keating doet: die laat z'n oren hangen naar anderen, omdat hij meent daar zelf beter van te worden.

Verder wordt Toohey door z'n medemensen nogal eens als een altru´st gezien, maar hij is in feite een manipulator die ook alleen maar op z'n eigen voordeel uit is. De enige die, althans in het begin van het boek, echt onbaatzuchtige trekjes lijkt te hebben is Catherine, het eenvoudige meisje waar Keating van houdt, maar dat hij in de steek laat omdat ze niet in zijn leven past, d.w.z. omdat ze hem niet hoger op de ladder van maatschappelijk succes kan helpen.

Aan het eind van het boek zijn teksten opgenomen die Rand heeft geschreven als voorbereiding voor De eeuwige bron (die als werktitel Second-Hand Lives had). Daarin verwoordt Rand haar idee nog eens kort en krachtig in haar beschrijving van de persoon Roark:

"Howard Roark. De nobele ziel par excellence. De mens zoals de mens zou moeten zijn. De personificatie van de mens die zichzelf genoeg is, op zichzelf vertrouwt, het hoogste van het hoogste, zijn eigen reden, levensvreugde. Boven alles: de man die voor zichzelf leeft, zoals je voor jezelf leven zou moeten opvatten. En die alles overwint. Een man die Ýs wat hij zou moeten zijn."

De beschrijving van Dominique vond ik minder verhelderend:

"De vrouw voor  een man als Howard Roark. De volmaakte priesteres."

Misschien dat ik haar daarom niet begreep: in mijn visie zijn vrouwen madonna noch hoer, maar gewoon ˇˇk mensen ;-)

Al met al vertelt het boek een bij tijden smeu´g verhaal, waardoor ik bleef doorlezen, ook al was het als ik erin verder las wel steeds even inkomen en waren, zeker aan het eind, de gesprekken wel wat Úrg doorspekt met uitleg over Rands mensvisie. Verder was de stijl wat ouderwets, en deed me denken aan de boeken van Pearl S. Buck. Het gekke was zelfs dat ik in het begin (het stuk over Roark die van school werd getrapt, Keating die cum laude slaagde, en Cameron die in de goot terecht was gekomen) steeds het idee had dat ik dat allemaal al eens gelezen had, en wel in een boek van Buck. Maar volgens internet bestaat een dergelijk boek van Buck niet, dus die ervaring blijft onverklaard.

Dat het me verbaasde dat het boek me aansprak kwam vooral omdat ik de meeste relaties, met name die tussen Roark en Dominique en tussen Dominique en Keating, volledig oninvoelbaar vond. Ik snapte er werkelijk niets van. En verder waren alle personen elk op hun eigen manier zˇ stereotype, dat ik steeds het gevoel had dat het verhaal voorspelbaar was. Maar als ik dan probeerde te bedenken hoe het verder zou gaan en af zou lopen, wist ik dat tˇch niet. Dus las ik dan maar weer door :-)

Verder vond ik het behoorlijk storend dat Dominique steeds zo'n afhankelijke, bijna slaafse rol speelde, terwijl de boodschap van Rand in het boek juist overduidelijk is dat een mens zichzelf moet zijn en geen enkele concessie aan anderen moet doen. Het enige gebied waarop dat bij Dominique goed uit de verf kwam was haar concessieloze liefde voor Roark; daarbuiten leek ze geen enkele ambitie te hebben. Zo gezien kwam het me over alsof voor Rand alleen mannen (belangrijke) 'mensen'  zijn, en vrouwen meer niet ter zake doende versiering of zoiets. ╔rrug onfeministisch, in elk geval.

Maar al met als was het dus toch een fascinerend en indrukwekkend boek, waarin ik nogal wat passages heb gemarkeerd. Voor de liefhebbers dus ook nog wat citaten:

Aan het begin van het boek leert Peter Keating de smaak van de macht kennen, als het hem lukt architekt Tim Davis uit het kantoor van Francon weg te werken zodat hij een stapje kan stijgen op de ladder van het succes:

"Keating troostte hem (Davis), vervloekte Francon, vervloekte de menselijke onrechtvaardigheid, gaf zes dollar uit in een kroeg aan de secretaresse van een onbelangrijke architect die hij toevallig kende, en hielp Tim Davis aan een nieuw baantje. Elke keer dat hij nadien aan Tim Davis dacht, voelde Keating een warme blijdschap: hij had invloed uitgeoefend op de levensloop van een menselijk wezen - het was voor hem niet langer Tim Davis, het was een levend lichaam en een brein, een denkend brein (...) en hij had dat lichaam en dat brein gebogen naar zijn wil. (...) Hij zei opgewekt en vaak: 'Tim Davis? Ja, die heeft zijn huidige baantje nog aan mij de danken.'"

Dit vond ik een heel compacte en verhelderende verklaring voor de reden waarom (sommige) mensen graag macht verwerven.

Een andere architect, Gordon Prescott, heeft een door Roark verfoeide kijk op kunst:

"De smaak en de geest van het publiek zijn voor de kunstenaar de doorslaggevende criteria. Een genie is iemand die weet hoe hij het algemeen geldende tot uidrukking moet brengen."

Dominique heeft wel aan Roark verwante ideeŰn; ze vertelt aan een college bij de krant:

"Ik bevredig het enige verlangen dat een mens zich kan permitteren, Alvah: het verlangen naar vrijheid. (...) Niet vragen. Niets verwachten. Nergens afhankelijk van zijn."

Zuur is natuurlijk dat ze later door niets te vragen en te verwachten (maar wel te hopen) s˙perafhankelijk wordt van Roark :-(

Kent Lansing is ook een geestverwant van Roark, die hem wil inhuren omdat hij een hotel wil laten bouwen door een architect die goed en integer is. Hij zegt tegen Roark:

"Wat denk je eigenlijk dat integriteit is, tussen twee haakjes? Dat je je buurman zijn horloge niet uit zijn zak steelt? Nee, zo makkelijk is het niet. Als dat alles was, zou ik durven beweren dat de mensheid voor vijfennegentig procent uit eerlijke, oprechte figuren bestaat. Maar dat is niet waar, zoals je met je eigen ogen kunt zien. Integriteit is de eigenschap die maakt dat iemand achter een idee staat. Dat veronderstelt de gave van het denken."
 

En dit is een stuk uit de liefdesverklaring van Dominique aan Roark, de dag nadat ze met Keating is getrouwd. Deze is, lijkt me, bedoelt om te verklaren waarom ze niet gewoon een relatie met Roark aangaat:

 "Roark, ik kan alles aanvaarden behalve datgene wat voor de meeste mensen het makkelijkst schijnt te zijn: het halfslachtige. (...) Als ik denk aan wat jij bent, kan ik geen enkele realiteit aanvaarden buiten en behalve een wereld van jouw soort. Of althans een wereld waarin jij een kans hebt om te overwinnen in een gevecht met je eigen wapens. Maar die bestaat niet. (...) Roark, je zult nooit winnen, ze zullen je kapotmaken, maar ik zal er tenminste niet bij hoeven zijn om het aan te zien. Als het zover komt, heb ik mezelf al kapotgemaakt. Dat is het enige gebaar van protest dat ik nog overheb. Wat heb ik je anders te bieden? De dingen die mensen opofferen zijn zo nietig. Ik geef jou mijn huwelijk met Peter Keating. Ik weiger in hun wereld gelukkig te zijn. Ik aanvaard een vrijwillig lijden. Dat is mijn antwoord aan hen en mijn geschenk aan jou. Ik zal je waarschijnlijk nooit meer zien. (...) Maar ik zal voor jou leven. Op mijn eigen manier."

En Roark is het hiermee eens, dus hij antwoord onder andere:

"Jou heb ik niet mijn medelijden geschonken of mijn offer, maar mijn ego en mijn onverhulde behoefte. Dat is de enige manier waarop jij bemind kunt worden, waarop je verlangen kunt bemind te worden. (...) Als je nu met mij trouwde, zou ik je hele leven gaan uitmaken. Maar dan zou ik je niet begeren. En je zou ook zelf geen verlangen kennen, dus je zou niet lang van me blijven houden. Om te kunnen zeggen "Ik hou van je" moet een mens eerst weten hoe hij dat "ik" moet zeggen."

Nou ja, behoorlijk melodramatisch en een en al verwrongen emotie, vond ik dit. En ook al trouwen ze niet, Dominique laat Roark tˇch haar hele leven uitmaken :-(

Als Roark en Gail Wynand vrienden worden, blijkt Gails levensvisie, ondanks hun onderlinge tegenstellingen, toch wel in de lijn van die van Roark te liggen:

"Ik moest denken aan de mensen die beweren dat je op aarde niet gelukkig kunt zijn. (...) Met welk voorstelbaar recht kan iemand verlangen dat een menselijk wezen voor iets anders bestaat dan voor zijn eigen plezier?"

In een discussie tussen de 'tweede hands'-kunstenaars die protegÚ van Toohey zijn wordt iets gezegd waardoor het erop lijkt dat Rand een visionaire blik had (denk aan Big Brother en dergelijke reallife tv):

"dat in de toekomstige samenleving het theater volkomen overbodig zal zijn. Het dagelijks leven van de gewone man is op zich als kunstwerk niet minder groot dan de beste tragedie van Shakespeare. In de toekomst zal er daarom geen behoefte zijn aan toneelschrijvers, omdat de criticus kan volstaan met het leven van de massamens gade te slaan en het publiek op de hoogte te brengen van de artistieke waarde daarvan."

Dat we daar ook geen critici voor nodig hebben, omdat gewoon het aanzetten van de camera en het uitzenden op tv volstaat, kon Rand natuurlijk nog niet weten ;-)

Groet,
Monalisa
Wil je weten wat ik lees
Of kijk/luister je liever naar nieuwe Nederlandse hiphop?






Ayn Rand: Atlas Shrugged
Eerder besproken bij de boekgrrls

CliffsNotes met een zeer uitgebreide bespreking van dit boek. Met informatie over de auteur, een korte samenvatting van het boek, karakter beschrijvingen en zelfs een karakter-kaart, waarin de relaties zijn te zien tussen de karakter. Ook zijn er links gelegd naar essays over dit boek.

 

Laatste keer bijgewerkt: 07/02/06  Eisjen

Terug naar top pagina