Thomas Rosenboom:
Publieke Werken


knipoogtrans.gif (7302 bytes)

Over "Gewassen vlees" van Thomas Rosenboom werd behoorlijk negatief geschreven. Opmerkingen als "dit boek deugt niet" en "ik heb het rotboek weggegeven" inspireren niet bepaald tot het lezen van een volgend werk van dezelfde schrijver. Vandaar dat de eerste mails over Publieke werken begonnen met het overtuigen van de grrls toch vooral dit met de Libris Literatuur Prijs 2000 bekroonde boek te lezen.

De inhoud

Het boek speelt aan het eind van de 19e eeuw toen in Amsterdam het Centraal Station gebouwd werd en daartegenover het Victoria Hotel. In een van de huizen die zouden moeten wijken voor het Victoria Hotel woont de vioolbouwer Vedder, tevens schrijver (onder pseudoniem) van ingezonden brieven over de publieke werken in de stad. Deze Vedder wil, wanneer de stadsvernieuwing zijn eigen straatje betreft, niets liever dan voor zichzelf en zijn buurman eens flink onderhandelen over de prijs waartegen hij hun huizen zal verkopen.

Parallel daaraan speelt het verhaal van zijn neef Anijs, apotheker te Hoogeveen. Anijs is boven zijn stand gehuwd en hij voelt zich daar tegenover zijn kinderloze vrouw schuldig om. Pogingen hierin verandering te brengen mislukken, en zeker wanneer er een nieuwe apotheker in de stad komt. Deze heeft een getuigschrift aan de muur hangen waarop staat "Doctor Pharmaceuticus", wel even iets anders dan het diploma dat hij zelf heeft opgehangen. Anijs richt zijn aandacht dan steeds meer op de mensen voor wie hij wel degelijk een autoriteit is: de straatarme veenwerkers/turfstekers uit een nabij gelegen gehucht. Het hart van Anijs staat vooral open voor Bennemin, de vrijwillige leraar, diens dochter Johanna en zoontje Klein Pet.

Intussen heeft Vedder in Amsterdam zo zijn eigen zorgen. De onderhandelingen met Ebert vlotten niet erg en Theo, om wiens liefde hij verlegen zit, wordt steeds afstandelijker. Het mankement in de viool van Ebert kan hij ook al niet vinden. Toch blijft hij ervan uitgaan dat het onteigeningsgeld eens zal komen. Zo overtuigd is hij daarvan dat hij instemt met het plan van Anijs om de arme mensen uit het veen (het veen raakt en er is geen alternatieve werkgelegenheid) te helpen door ze naar Amerika te sturen. Dit mede onder invloed van nog weer een vage neef uit Amerika die Amsterdam aandeed. De lezer van nu kan het huisje van Vedder nog steeds als in het hotel gebouwd zien staan en weet dus dat het geld er nooit is gekomen. Hoe loopt dat af?

De grrls over de inhoud van Publieke werken:

Nieuwe mailIk werd erg ontroerd en getroffen door de min of meer parallel lopende verhalen van de twee neven. Je voelt dat het fout zal gaan voor beiden. Gedwongen door een sociale drang om zich te willen verbeteren in de wereld, met het hoofd tegen die muur van neerbuigendheid van de hogere klasse aan te lopen, en toch vasthouden. En je er dan ook weer tegen willen afzetten.

Ik vond het verhaal van Vedder eigenlijk het meest trieste. In eerste instantie strijdt hij gedreven door een soort Calimero-gevoel tegen de machtige ontwikkelingen in de stad. Later wil hij zijn nog niet ontvangen geld vooral inzetten ter verbetering van de omstandigheden van de arme werklui uit het Drentse veengebied (en om zijn pleegkind Theo weer aan zich te binden). Hij wordt tot die nobele daad dan wel door zijn neef Anijs overgehaald.

En ook komt er wel een stukje geldelijk gewin naar voren. Maar het gaat er beide neven uiteindelijk om dat ze zich met deze actie weldoeners kunnen voelen die niet onder hoeven te doen voor de sociaal hogere laag. Maar toch, door zich aan dit idee van Anijs te compromitteren, zet Vedder zich volledig vast. Hij moet ervan uitgaan dat Ebert en Henkenhaf [Ebert onderhandelt met de huizenbezitters uit naam van de hotelbouwer Henkenhaf] hem uiteindelijk dat geld wel gaan betalen. Vedder heeft zichzelf aan alle kanten klem gezet door voordat hij het geld daadwerkelijk heeft, allerlei verplichtingen aan te gaan.

Zijn waanbeelden kun je heel goed begrijpen want hij wil alle waanzinnige ontwikkelingen verklaren, zonder dat hij zich van zijn beslissing afvraagt of het de juiste is geweest. Hij kan dat ook niet meer, want hij moet tenslotte de overtocht van de Drentse veenwerkers betalen. Hij heeft ten slotte gelijk, dat beeld is al naar voren gekomen in de parabel over het lijk wat door de rivier wordt meegesleurd.

[Voor degenen die het boek niet lazen: de parabel gaat erover wie er recht heeft op het lijk: de familie van de overledene of de mensen bij wie het lijk is aangespoeld.] De "rechter" stelt uiteindelijk beiden in het gelijk.

Vedder bedenkt zich pas veel later dat in die parabel ook de andere partij door de wijze in het gelijk wordt gesteld, en dus de partijen nooit tot elkaar zullen komen.

En hoe vonden we het boek?Aanvankelijk werden er positieve berichten ontvangen:

Nieuwe mailDe twee grote verhaallijnen, van de apotheker en de vioolbouwer, hebben genoeg diepgang en verrassende dingen in zich om mij als lezer te boeien. Waar beide verhaallijnen gaan samenlopen, met name in de reis van de arme mensen naar Amerika, daar wordt het pas echt spannend. Inderdaad, je weet al heel snel dat allerlei dingen niet in orde zijn, en dat er allerlei mis gaat, maar het is toch een kunst van Rosenboom dat hij de spanning over het lot van die arme mensen tot het laatst behoudt.

Hoe de levens van vioolbouwer en apotheker verder verlopen, dat is toch ook een mooi staaltje van vertelkunst, vind ik. Beiden boeten ze voor hun koppigheid, voor het slechte in hun aard, voor hun ego´stische houding.

Nieuwe mailOok al is het een dik boek, ik heb met veel plezier "Publieke werken" van Thomas Rosenboom gelezen. Ik vond het een heel bijzonder boek, origineel van onderwerp en spannend van begin tot eind, behalve dat ik even aan het wat archa´sch taalgebruik moest wennen.

Rosenboom heeft zich ook in de Drentse volkskunde verdiept, lijkt het, en beschrijft krasse staaltjes van rituelen rondom vruchtbaarheid. Of het historisch klopt, weet ik niet, maar hij beschrijft fantastisch goed de uitzichtloze situatie van de mensen uit het turfgehucht.

Nieuwe mailIn "Publieke werken" zijn de twee neven niet echt sympathiek, hoe verschrikkelijk hard ze ook hun best doen om "goed" te zijn. Vooral hun gedachten over wat anderen over hen denken zijn prachtig weergegeven.

Daarbij het is boeiend en ook wel beklemmend om de dreiging te voelen van hoe dit uit de hand moet lopen (HOE zal ik niet verklappen). De folkloristische gebruiken zijn wel rauw beschreven, 't zijn haast surrealistische taferelen.

Helder van structuur vond ik de twee verhaallijnen over de Amsterdamse en de Hoogeveense neef wel. Het perspectief wisselt per hoofdstuk en af en toe was ik zo nieuwsgierig dat ik er stiekem eentje oversloeg.

Nieuwe mailDe reden dat ik dit schrijf, is dat ik tot mijn verrassing de afgelopen dagen "Publieke werken" heb gelezen en het zo mooi vond dat het me speet toen ik het uit had! Ik verwachtte er weinig van, maar na korte tijd was ik gewonnen voor het boek en kon ik bijna niet meer stoppen.

De beide hoofdpersonen in het boek vond ik dit keer niet door-en-door slecht en onaangenaam, maar zelfingenomen, ijdel, inhalig op een algemeen menselijke en daardoor (voor mij) invoelbare manier.

Nieuwe mailIk schrijf dit om andere Rosenboom-haters erop te wijzen dat ze misschien toch iets missen als ze 'Publieke werken' niet proberen. Het is dan wEl zo dat je "haat" door de inhoud moet zijn veroorzaakt, want als het je om de stijl van Rosenboom ging, dan zul je zijn nieuwste boek ook niet waarderen.

Bij "Gewassen vlees" heeft mijn ergernis over de slechtheid van de hoofdpersoon me waarschijnlijk het zicht op het fraaie taalgebruik ontnomen, maar nu heb ik er van genoten. Hij schrijft op een enigszins plechtige wijze en gebruikt allerlei ouderwetse woorden waarvan ik geen idee heb of ze echt of verzonnen zijn, maar het effect vind ik heel mooi.

Nieuwe mailNiet iedereen was zo lovend: Ik durf het nauwelijks te zeggen over een boek dat de Libris Literatuur Prijs heeft gewonnen, maar eerlijk gezegd kon het mij niet erg boeien en heb ik hele stukken overgeslagen.

Voor zo'n dik boek vond ik de verhaallijn nogal mager. Na de eerste hoofdstukken weet je al hoe het afloopt en is het naar mijn idee meer van hetzelfde. Ik vond het nogal saai en slaapverwekkend geschreven. Ook vond ik vooral Vedder niet echt levend overkomen en de bijfiguren zoals Theo, de heer Ebert en neef Al kwamen al helemaal niet goed uit de verf. Hoofdpersoon Anijs vond ik wat te onnozel neergezet nadat eerst uitvoerig was uiteengezet in hoeveel besturen hij zat of had gezeten.

Nieuwe mailGelukkig zijn er meer mensen nu die er niet zo weg van zijn. Ik hou ook niet zo van het archa´sche taalgebruik, wel als het een boek uit de 19e eeuw is, maar nu vind ik het nogal gemaakt overkomen. Ik heb het wel uitgelezen, ik kan moeilijk een boek zomaar wegleggen, wil het dan nog steeds een kans geven :-) (zeker als het zo'n grote prijs heeft gewonnen) maar onderweg heb ik toch geregeld een halve of hele pagina overgeslagen.

Nieuwe mailIk vind "Publieke werken" knap geschreven, maar het blijft afstandelijk. Ik wordt er tot nu toe niet door geraakt. Dat komt ook door het taalgebruik, de lange geconstrueerde zinnen en de lange beschrijvingen. Ik denk steeds, dat is een mooie constructie en wat een aardige parallel, maar ben niet echt bij het verhaal betrokken. 

Anderen hadden er wisselende gevoelens bij:

Nieuwe mailHet taalgebruik is me soms te gewild uit die tijd. Woorden die nu niet meer gebruikt worden. Ik hink daarbij een beetje op twee gedachten. Aan de ene kant geeft het kleur aan het verhaal, aan de andere kant vind ik dat hij een schrijver van nu is, en niet zo sterk met dat soort woorden hoeft te schermen om een goed verhaal over die tijd neer te kunnen zetten. Want een goed verhaal is het.

Ik moet zeggen dat ik op voorhand niet zo snel naar dit boek zou hebben gegrepen. Toch heeft dit boek me gegrepen. De onafwendbaarheid van het verhaal, de vaart die de meeste stukken wel hadden. Ik wilde het toch uitlezen. Gelijk na de eerste hoofdstukken bekroop mij wel zo'n gevoel van verwachting, spanning: waar gaat dit heen. En dat gevoel is niet teleurgesteld. Het verhaal komt tot een mooie climax, met voor de beide neven weliswaar niet een al te best eind, maar wel in de lijn van het verhaal passend. En ik was toch zo blij voor de arme Drentse veenwerkers dat het voor hen allemaal goed afliep. Ik was daar stiekem wel een beetje bezorgd over ;-)

Al met al voor mij een aanrader!

Nieuwe mailIk heb het met wisselende gevoelens gelezen. De ene keer was ik eraan verslaafd en kon ik het bijna niet wegleggen. Deed ik dat toch, dan kon ik er bijna niet toe komen om het weer te gaan lezen. Het heeft wel mijn nieuwsgierigheid gewekt om Amsterdam eens met andere ogen te gaan bekijken.

Soms vond ik er heel ontroerende passages in en dan dacht ik weer: schiet nou eens op het is zo langdraaaadig. Al met al een wisselend boek wat ik toch niet graag had willen missen.

Nieuwe mailIk vond het juist heel goed. De hoofdpersonen zijn me ook bijgebleven en in Amsterdam uit het CS komend, kijk ik altijd even naar die kleine huisjes in het Victoria Hotel. Rosenboom beschrijft een interessante periode in Amsterdam en vaak heel beeldend. Sommige ontwikkelingen zijn misschien wel erg ver uitgewerkt, zoals het overleg met Ebert, sommige te vlak, bijvoorbeeld die met Theo, maar als geheel vond ik het bijzonder.

Nieuwe mailIk ben het er absoluut niet mee eens dat de verhaallijn nogal mager uitvalt. Ik kan niet zeggen dat "Publieke werken" het schitterendste boek is dat ooit door iemand werd geschreven, maar ik kon het toch wel waarderen. En ik ben het er ook niet mee eens dat je van te voren weet hoe alles gaat aflopen.

Ik heb het boek een paar maanden geleden met veel plezier gelezen. Het is een feit dat je van dergelijke boeken niet vrolijker wordt. Net als in "Gewassen vlees" zet Roosenboom personages neer die getormenteerd zijn, erg met zichzelf en de wereld in de knoop liggen, en dus ook geen plezierig leven leiden. De bijfiguren zijn niet uitgewerkt zoals de hoofdpersonages; ze zijn dan ook maar bijfiguren en dienen enkel om de hoofdpersonen extra diepgang te geven.

Toen ik tijdens de zomervakantie in Amsterdam was, kon ik het niet nalaten om weer terug te denken aan de bouw van het hotel tegenover het Centraal Station. Het leek allemaal zo levensecht beschreven in het boek van Roosenboom, dat ik de neiging moest onderdrukken om de gevel ervan te bestuderen...

En dan de uitsmijter:

Nieuwe mailHier komt spuit elf ook nog even met iets over het net uitgelezen "Publieke werken". Alleen komt er niet de spreekwoordelijke modder uit de spuit, maar een lieflijker, loffelijker stroom ;-)

Ik vind het een prachtig boek: schitterend gecomponeerd met de parallelle figuren van de beide neven in al hun dwaze en grootse menselijkheid; een goed invoelbaar beeld van de ontwikkelingen in een grote en een kleine stad in de laat-negentiende eeuw; een zeer eigen taalgebruik, waarvan het archa´sche karakter, dat vooral in het begin, later in de roman minder voorkomt, mij niet hinderde en waarvan ik de vele poŰtische vergelijkingen en metaforen verrassend goed gevonden vond.

In eerdere mails las ik over een vertraging in het midden, waardoor het boek daar minder boeiend werd gevonden. Dat het daar wat vertraagt, of eigenlijk meer dat het in de climax aan het einde aanzienlijk versnelt, is waar, maar ik vond het er niet minder boeiend door. Door de uitwerking van de figuren van Anijs en Vedder, door het oproepen van de sfeer in het snel veranderende Amsterdam, het benauwende Hoogeveen en de harde turfstekersgemeenschap en door het boeiende, persoonlijke taalgebruik vind ik "Publieke werken" een boek van formaat.

transwurmli.GIF (2800 bytes) Paula

relevante links:

 

 

 

(Meer relevante links toe te voegen, of commentaar? Laat me het even weten: eisjen@boekgrrls.nl)

Boekgrrls

Laatste keer bijgewerkt: 09/12/04  Eisjen

Terug naar top pagina